Archive for May, 2009

Kultura majkopska – kultura archeologiczna eneolitu i wczesnej epoki brązu na Przedkaukaziu. Jej nazwa pochodzi od miejscowości Majkop, w pobliżu której przebadano wielki kurhan pochodzący z tego okresu.

Spis treści

//

Geneza

Kultura majkopska tak samo jak pokrewna jej kultura kuro-arakska bazowała na wzorcach eneolitycznych, korzystając z dogodnego położenia geograficznego. Twierdzi się jednak, że jej twórcami byli przybysze zza Kaukazu, którzy przynieśli ze sobą technologię brązów cynowych.

Chronologia i obszar występowania

Omawiana kultura swój początek bierze w początkach IV tysiąclecia p.n.e. W okresie kultury późnego Uruk (3500–3200 p.n.e.) dają się w niej zauważyć liczne wpływy z Bliskiego Wschodu i w tym czasie kształtuje się charakter tej kultury, natomiast u schyłku IV tysiąclecia mamy do czynienia z początkiem presji kulturowej ugrupowań stepowych i kultury dolmenów, co ostatecznie doprowadziło do zatarcia się tej kultury w okresie około 2500 lat p.n.e. Kultura majkopska rozwijała się na terenie północnego Przedkaukazia i na stepach kubańskich.

Gospodarka

Ludność kultury majkopskiej zajmowała się głównie pasterstwem. Hodowano więc kozy i owce, zwierzęta najbardziej typowe dla mobilnego trybu życia.

Osadnictwo i budownictwo

Osady bardzo często usytuowane są nad rzekami w miejscach dogodnych do osadnictwa. W budownictwie występują domy o ścianach wzniesionych w konstrukcji plecionkowej, wylepionych gliną, z paleniskami po środku (Osiedle Dolinska koło Nalczyka). W klepiskach tych domostw osadzone były wielkie naczynia służące do przechowywania ziarna. Na stanowisku w Mešoko nad rzeką Biełą odkryto domy o konstrukcji glinobitej, natomiast osiedle tych domostw otoczone było kamiennym murem.

Obrządek pogrzebowy

Kultura majkopska znana jest głównie z wielkich, bogato wyposażonych kurhanów, świadczących o elitarnym charakterze tej kultury. Wewnątrz tych kurhanów występują pochówki szkieletowe w pozycji skurczonej na boku, wyposażone w ceramikę, wyroby metalowe, zwłaszcza miedziane kotły, broń, narzędzia oraz kamienne głowice buław i krzemienne grociki. Ponadto w bogatych grobach spotyka się srebrne naczynia ozdobione figuralnymi przedstawieniami oraz wykonane ze złota i srebra figurki zwierząt. Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy wyroby te były produkowane na miejscu, czy w Mezopotamii. Znane są także groby budowane z płyt kamiennych (Dolmeny), niekiedy zdobione wewnątrz zdobione geometryczną dekoracją. Grobowiec tego typu znamy z miejscowości Nalczyk, gdzie pod nasypem grób zbudowany był z 24 płyt tufowych i tworzył dość obszerną skrzynię. Ściany skrzyni były od zewnątrz obstawione kamieniami, a wewnątrz znajdowały się dwa szkielety, jeden na lewym, a drugi na prawym boku. Oba szkielety były posypane ochrą i bogato wyposażone.

Inwentarz

Inwentarz naczyń reprezentowany jest zarówno przez ceramikę jak i naczynia metalowe, bardzo bogato zdobione, wykonane często ze srebra i złota. Z wyrobów metalowych najczęściej występują miedziane lub brązowe sztylety, a prócz tego spotyka się topory, dłuta, szydła, różnego rodzaju narzędzia i przybory osadzone na tulei, pobocznice wędzidła, złote ozdoby, takie jak kółka, płytki, kolie, paciorki. Ponadto współwystępują także narzędzia oraz broń kamienna i krzemienna.

Zanik i wpływ na powstanie innych kultur

U schyłku IV tysiąclecia p.n.e w środowisku kultury majkopskiej coraz silniej zaczęły się ujawniać miejscowe tradycje kulturowe (zespoły typu Novosvobodnaja). Przy jednoczesnej presji ze strony ugrupowań stepowych i kultury dolmenowej, omawiana jednostka zaczęła zanikać.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005.
  • Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.

Kultury 31 May 2009 No Comments

Środkowodunajska kultura mogiłowa (cz. středodunajská mohylová kultura) – kultura archeologiczna starszej epoki brązu, należąca do kręgu kultur mogiłowych. Została wyróżniona przez kustosza muzeum w Brnie, J. Smolika. Jej nazwa wzięła się od obszaru występowania stanowisk tej kultury oraz od typowej dla niej formy pochówków pod kurhanami.

Spis treści

//

Geneza

Kultura ta wykrystalizowała się na dolnych Morawach, najprawdopodobniej na bazie nowej ludności, która przybyła na te obszary, po czym rozprzestrzeniła się w kierunku Słowacji. Znaczący wpływ na jej ukształtowanie musiało mieć wcześniejsze podłoże, w postaci kultury wieterzowskiej, a także kultura madziarowska i kultura otomańska, co znajduje odzwierciedlenie w inwentarzu ceramicznym.

Chronologia i obszar występowania

Omawiana kultura datowana jest na okres B i C epoki brązu według podziału chronologicznego, dokonanego przez Paula Reineckego, czyli według datowań kalibrowanych w latach 1700–1300 p.n.e. Swoim zasięgiem obejmowała wschodnią Austrię, południowe Morawy, sięgając aż w okolice Brna, południowo-zachodnią Słowację aż po Wag i zachodnie Węgry. Jej wpływy sięgały jednak dalej, w stronę grupy czesko-palatynackiej do środkowych Czech.

Osadnictwo i budownictwo

W odróżnieniu od pozostałych grup kręgu kultur mogiłowych, gdzie osady są nieliczne, w kulturze środkowodunajskiej można zauważyć równowagę pomiędzy występowaniem osad i cmentarzysk. Większość osad położonych jest na obszarach nizinnych, chociaż zdarzają się od tego wyjątki. Osady tej kultury mają charakter zarówno otwarty, jak i obronny. W obrębie osiedli charakterystycznym obiektem są licznie występujące jamy o nierównym dnie. Z omawianej grupy kręgu mogiłowego znane są także pozostałości po domach, o różnej wielkości i konstrukcji. Przykładem osad środkowodunajskiej kultury mogiłowej są stanowiska Brno-Černá Pole i Křižanovice, gdzie odkryto pozostałości wspomnianych jam zasobowych oraz chat.

Obrządek pogrzebowy

W środkowodunajskiej kulturze mogiłowej występują zarówno cmentarzyska kurhanowe, od których wziął swoją nazwę cały krąg kultur mogiłowych, jak i cmentarzyska płaskie. Współwystępuje przy tym ze sobą obrządek szkieletowy z ciałopalnym, przy czym stosunek liczby tych pochówków zmienia się w ciągu trwania tej kultury na korzyść obrządku ciałopalnego. Ponadto spotyka się także pochówki dziecięce w pitosach. Przy pochówkach kurhanowych, stanowiących 20% grobów omawianej kultury, zdarzają się czasem kamienne wieńce dookolne pod nasypem. Znanych jest 19 cmentarzysk środkowodunajskiej kultury mogiłowej, a wśród nich na przykład cmentarzysko z miejscowości Borotice czy cmentarzysko z Čeložnic, na które składało się 77 kopców.

Inwentarz

W ceramice środkowodunajskiej kultury mogiłowej typowymi formami są dzbanki i kubki guzowe oraz naczynia wazowate, z uchami w pobliżu szyi, zdobione guzami lub plastycznymi żeberkami na brzuścu naczynia. Wiele jest naczyń na pustych nóżkach i profilowanych mis z uchem. Zjawiskiem występującym w omawianej jednostce taksonomicznej są pojawiające się w późniejszej fazie tej kultury skarby naczyń ceramicznych, na przykład skarb z miejscowości Lednice.

Bogaty jest także inwentarz metalowy. Wśród broni można wymienić miecze, sztylety, groty włóczni i grociki strzał oraz czekany typu węgierskiego. Natomiast wśród ozdób występują szpile różnych typów, naramienniki zdobione tarczkami spiralnymi, różne rodzaje bransolet, diademy z taśmy brązowej, nieraz zdobione ornamentem, a także wisiorki brązowe.

Zanik

Środkowodunajska kultura mogiłowa zanikła w okresie brązu C i D (1350–1200 lat p.n.e.), a jej ludność przyjęła wzorce kręgu kultur pól popielnicowych.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Borotice. Mohylové pohřebiště z doby bronzové, red. Stanislav Stuchlík, Archeologický ústav Akademie věd České republiky, Brno 2006.
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005.

Kultury 31 May 2009 No Comments

Stanowisko eponimiczne - stanowisko, na którym odkryto typowe dla jakiejś kultury źródła archeologiczne. Zazwyczaj nazwa nowo odkrytej kultury pochodzi właśnie od nazwy danego stanowiska, np. kultura rzucewska od miejscowości Rzucewo, kultura iwieńska od miejscowości Iwno.

Kultury 31 May 2009 No Comments


Kultura zarubiniecka (kolor turkusowy), kultura zachodniobałtyjska (kolor fioletowy), Kultura wschodniobałtyńska strefy leśnej (kolor jasnoczerwony), kultura przeworska (kolor jasnozielony), plemiona celtyckie (kolor pomarańczowy) - II w. p.n.e - I wieku n.e.

Kultura zachodniobałtyjska - inaczej krąg kultur zachodniobałtyjskich. Stanowiska tej kultury znane są na północny wschód od kultury wielbarskiej i przeworskiej, między rzekami Pasłęką i Niemnem. Występowały od przełomu er, aż do połowy V. wieku.

Według Tacyta tereny te były zasiedlone przez plemiona Estiów, Ptolemeusz natomiast mówi o Galindach oraz Sudinach.

Występowało dużo grup kulturowych:

  • kultura bogaczewska
  • kultura sudowska
  • kultura dollkeim-kovrovo
  • grupa olsztyńska

Bibliografia

  • Wielka Historia Polski, tom I Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.),Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998
  • Encyklopedia historyczna świata tom I: Prehistoria, praca zbiorowe, opracowanie naukowe prof. Dr hab. Janusz K. Kozłowski, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres , Kraków 1999

Kultury 31 May 2009 No Comments

Kultura brązu katalońskiego – kultura archeologiczna epoki brązu z północno-wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego. Jej stanowiska znane są z Prowincji Lleida i Prowincji Tarragona oraz ze wschodniej części Pirenejów. Kultura ta rozwijała się równolegle z kulturą El Argar i kulturą brązu walencjańskiego. Występują w niej silne jeszcze tradycje megalityczne i wpływy kultury pucharów dzwonowatych.

Jej obrządek pogrzebowy to przede wszystkim szkieletowe pochówki w jaskiniach oraz grobach skrzynkowych w typie megalitycznym, otoczone kręgiem kamiennym i nakryte nasypem. Z kolei w ceramice widzimy silne nawiązania do ceramiki z terenów wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Jan Machnik, Kultury z początku epoki brązu w strefie śródziemnomorskiej Półwyspu Iberyjskiego i ich wschodnie nawiązanie, Acta Archaeologica Carpathica, t.22, 1983, s.97-136

Kultury 31 May 2009 No Comments


Oksywie, Wielbark, Gościszewo


kolor czerwony - kultura wielbarska (Goci)
kolor zielony - kultura przeworska (Lugiowie)
kolor niebieski - Imperium Rzymskie


kolor czerwony - kultura wielbarska w III wieku n.e.
kolor pomarańczowy - kultura czerniachowska


Kręgi kamienne na cmentarzysku kultury wielbarskiej w Węsiorach

Kultura wielbarska (inaczej gocko-gepidzka oraz wschodniopomorsko-mazowiecka) – kultura archeologiczna epoki żelaza rozwijająca się między I a V wiekiem, na terenach obecnej północnej oraz wschodniej Polski oraz zachodniej Ukrainy.

Spis treści

//

Chronologia, geneza i zanik

Nazwa tej kultury pochodzi od eponimicznego stanowiska w Wielbarku (Malborku). Wykształciła się z kultury oksywskiej w początkowej fazie okresu rzymskiego B1, od 50 r. Pełen rozwój to okres B2. Zanik stanowisk tej kultury datuje się na okres wędrówek ludów począwszy od 450 r.

Na kulturę wielbarską wpłynęli w znaczącym stopniu napływowi skandynawscy Goci i Gepidzi, ale także ludność osiadła już wcześniej, czyli Wenedowie i Rugiowie. Wg archeologów Goci wędrując wzdłuż Wisły i Bugu zasiedlali tylko pustki, respektując stan posiadania ludności tubylczej. W II i III w. ludność kultury wielbarskiej w wyniku ekspansji osadniczej na tereny zajęte przez ludność kultury zarubinieckiej dała początek kulturze czerniachowskiej.

Wyróżniano dwie fazy

  • lubowidzka - okres przedrzymski oraz wczesny okres rzymski
  • cecelska - pozostałe fazy

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Stanowiska kultury wielbarskiej występowały nad Dolną Wisłą od Gdańska po ziemię chełmińską, na zachodzie część Pomorza po Parsętę.Pojezierza Kaszubskiego i Krajeńskiego oraz tereny północnej Wielkopolski. Na początku II wieku p.n.e. ludność wielbarska rozszerzyła swe wpływy na dawne tereny ludności przeworskiej. tj.:prawobrzeżne Mazowsze, Podlasie, Wołyń i Polesie. Stanowiska graniczyły ze stanowiskami kultury przeworskiej, kręgu zachodniobałtyjskiego, kultury czerniachowskiej.

Charakterystyczne wytwory kulturowe

Ozdoby brązowe, złote lub srebrne zdobione techniką filigranowania i granulacji. Charakterystyczne zabytki to bransolety zakończone głowami węży, wisiorki gruszkowate, klamerki esowate, srebrne paciorki i wisiory opasane. Przewodnim typem ceramiki są duże dwuuszne naczynia zdobione ornamentem na przemian gładzonych i chropowatych trójkątów.

Obrządek pogrzebowy

Ludność praktykowała obrządek birytualny, to jest kremację i inhumację, co uważane jest za cechę charakterystyczną kultury wielbarskiej. W przypadku pochówku szkieletowego zmarły był chowany w drewnianej trumnie z kłody. Występowały też cmentarzyska kurhanowe z kamiennymi kręgami oraz brukiem, określane od miejsca ich odkrycia ponad 100 lat temu jako typ Odry-Węsiory-Grzybnica. Obszar ten obejmuje Pojezierze Kaszubskie i Krajeńskie oraz okolice Koszalina na Pomorzu Środkowym.

Zdarzają się też (zwłaszcza na terenie grupy masłomęckiej) groby intencjonalnie naruszone, cząstkowe, przemieszane lub pochówki zwierzęco-ludzkie.

Zmarłych wyposażano w dary grobowe (rzadko występują przedmioty żelazne,czasem ostrogi ale tylko w grobach męskich, ozdoby, brak jest broni).

Charakterystycznym zjawiskiem jest obecność cmentarzysk kobieco-dziecięcych (głównie Mazowsze).

Muzea w Polsce

Muzea prezentujące sztukę i zabytki gockie w Polsce.

  • Muzeum Archeologiczne w Łodzi. Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego
  • Muzeum w Toruniu. Instytut Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu
  • Muzeum Archeologiczne w Gdańsku
  • Muzeum Historyczno-Etnograficzne w Chojnicach
  • Muzeum w Elblągu
  • Muzeum w Koszalinie
  • Muzeum w Lęborku
  • Muzeum Narodowe w Szczecinie
  • Muzeum - Zamek Górków w Szamotułach

Społeczeństwo i gospodarka

Dobrze rozwinięte techniki dekorowania (granulacja i filigran), Poświadczony handel dalekosiężny. Przez tereny zajęte przez ludność kultury wielbarskiej przechodził szlak bursztynowy.

Bibliografia

  • Wielka Historia Polski, tom I Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.),Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998
  • Encyklopedia historyczna świata tom I: Prehistoria, praca zbiorowe, opracowanie naukowe prof. Dr hab. Janusz K. Kozłowski, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres , Kraków 1999
  • Kultura pradziejowa na ziemiach Polski zarys, Jerzy Filip Gąssowski, PWN, Warszawa 1985
  • Kultura wielbarska na Pojezierzach Krajeńskim i Kaszubskim. prof. Tadeusz Grabarczyk. Pomorska Ekspedycja Archeologiczna Uniwersytet Łódzki Łódź 1997 m-365.
  • Pradzieje ziem polskich, Jerzy Stanisław Kmieciński (red.), wyd. PWN Warszawa-Łódź 1989r.

Przypisy

  1. ↑ Kultura pradziejowa na ziemiach Polski, Jerzy Filip Gąssowski, 1985, str.248-249

Kultury 31 May 2009 No Comments

Kultura unstrucka (zwana także kulturą Waltersleben i kulturą turyńską) – kultura archeologiczna środkowej i młodszej epoki brązu. Jej nazwa pochodzi od rzeki Unstruty. Młodsza faza tej kultury nazywana jest zazwyczaj kulturą turyńską. Jest ona silnie powiązana z kręgiem kultur pól popielnicowych.

Spis treści

//

Geneza

Genezę kultury unstruckiej upatruje się w silnym podłożu tradycji kultur kręgu mogiłowego. Jednocześnie na jej rozwój miały wpływ także inne ugrupowania: południowoniemiecka kultura pól popielnicowych, kultura knowiska oraz kultura łużycka.

Chronologia i obszar występowania

Kultura unstrucka (zwana później turyńską) istniała od okresu brązu D do Hallstatt D, według podziału chronologicznego dokonanego przez Paula Reineckego, czyli w latach 1300–480/450 p.n.e. W jej rozwoju wyróżnia się kilka faz (według K. Peschela):

  • faza Arnstadt – brąz D i Hallstatt A1 (1300–1100 lat p.n.e.)
  • faza Kunitz – Hallstatt A2 (1100–1050/1020 lat p.n.e.)
  • faza Laasdorf (zachodnia część) i faza Gotha (wschodnia) – Hallstatt B1 (1050/1020–950/920 lat p.n.e.)
  • faza Heldrungen – Hallstatt B2-3 (950/920–800 lat p.n.e.)
  • kultura/faza turyńska – Hallstatt C i D (800–480/450 lat p.n.e.)

Swoim zasięgiem kultura unstrucka obejmowała obszar Turyngii, sięgając na północ aż do południowych przedgórzy Harzu, natomiast w stronę wschodnią obejmując dorzecze środkowej Soławy.

Osadnictwo i gospodarka

Ludność kultury unstruckiej osiedlała się na najżyźniejszych obszarach w Turyngii, a od schyłku epoki brązu, kiedy wyparła osadnictwo łużyckie z obszarów górnej Soławy, zajęła również ziemie przy dorzeczu tej rzeki. Zamieszkiwano zarówno osady otwarte jak i obronne, przy czym te drugie często lokowano na wzgórzach. W gospodarce podstawową rolę pełniły uprawa ziemi i hodowla zwierząt.

Obrządek pogrzebowy

Wśród pochówków przeważał obrządek szkieletowy, ale przy dużej ilości grobów ciałopalnych, przy czym z biegiem czasu te ostatnie pojawiały się coraz rzadziej. W grobach szkieletowych ciało zmarłego układano na wznak, w pozycji wyprostowanej, skierowane głową na południe, po czym obstawiano grób kamieniami i nakrywano na niego bruk lub nasyp kamienny. Pochówki ciałopalne były typu popielnicowego. Oba rodzaje grobów wyposażano w ceramikę i wyroby metalowe.

Kanibalizm

Na niektórych osadach kultury unstruckiej odkryto ślady kanibalizmu, w postaci kości ludzkich traktowanych przez prehistorycznych ludzi tak jak kości zwierzęce. Ślady takie znane są ze stanowiska z miasta Erfurt oraz z jaskiń położonych w okolicach miejscowości Bad Frankenhausen, gdzie najprawdopodobniej mieścił się ośrodek kultowy ludności omawianej kultury. Świadczy to o rytualnej roli, jaką musiał pełnić tam kanibalizm. Więcej śladów obecności ludożerstwa odkryto w istniejącej w tym samym czasie kulturze knowiskiej.

Inwentarz

Dla wyrobów ceramicznych omawianej kultury typowe są naczynia wazowate o charakterystycznie zgrubiałej górnej części brzuśca u nasady szyi, zaopatrzone zazwyczaj w dwa uszka. Ponadto występują także naczynia piętrowe, znane głównie z kultury knowiskiej oraz szerokootworowe naczynia o rozchylonej krawędzi. Poza tym spotyka się również kubki, czerpaki, misy i naczynia dwustożkowate przypominające formy znane z kultury łużyckiej.

W inwentarzu metalowym ze starszych faz spotyka się takie wyroby jak: tarczki spiralne o hakowato odgiętym końcu drutu, naramienniki zdobione trójkątami, zapinki z tarczkami spiralnymi, różne rodzaje tarczek z blachy, bransolety, nagolenniki oraz wśród broni i narzędzi miecze pochodzenia zachodnioeuropejskiego, sierpy i siekierki z piętką. Dla faz późniejszych typowe są natomiast siekierki ze skrzydełkami, naszyjniki zdobione ukośnymi żłobkami, masywne bransolety brązowe w kształcie strzemienia oraz duże, masywne szpile brązowe o profilowanej główce.

Zanik

W czasie trwania kultury turyńskiej omawiana jednostka poddawana była wpływom ze strony kultury zachodniohalsztackiej. Kres rozwojowi kultury unstruckiej-turyńskiej zadały ludy celtyckie, przybyłe na tereny Turyngii dopiero pod koniec okresu halsztackiego.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.

Kultury 31 May 2009 No Comments

Kultura iwieńska – archeologiczna kultura epoki brązu datowana na XVII i XVI w. p.n.e, rozwijająca się na terenie ziemi chełmińskiej, południowej części Pomorza Gdańskiego, Kujaw i Pałuk oraz wschodniej Wielkopolski.

Spis treści

//

Kryteria wydzielenia

Kultura ta została wyodrębniona przez Józefa Kostrzewskiego w latach 30. XX wieku. Nazwa pochodzi od eponimicznego cmentarzyska w Iwnie (woj. kujawsko-pomorskie w powiecie nakielskim, gmina Kcynia). Kultura ta została wydzielona na podstawie materiału wydobytego z tego właśnie cmentarzyska. Charakterystyczne według badacza było współwystępowanie dwóch elementów: tzw. naczyń dzwonowatych i tzw. naczyń tulipanowatych.

Chronologia, geneza i zanik

Proces krystalizacji kultury iwieńskiej przypadł na pierwszy okres epoki brązu na podłożu istniejącej wcześniej tzw. grupy Dobre, która uformowała się na Kujawach na samym początku epoki brązu. Zanik kultury iwieńskiej związany był z rozszerzającym się horyzontem zjawisk kulturowych, wiązanych z kulturą trzciniecką.

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Zespół zjawisk określany mianem kultury iwieńskiej spotyka się na terenie ziemi chełmińskiej, południowej części Pomorza Gdańskiego, Kujaw i Pałuk oraz wschodniej Wielkopolski. W okresie trwania kultury iwieńskiej na kulturowej mapie ziem dzisiejszej Polski mamy do czynienia z wczesnobrązową kulturą Polski północnej: grupą płońską (kultura grobsko-śmiardowska), na terenie Polski południowo-wschodniej z kulturą mierzanowicką, zaś na obszarze Polski południowo-zachodniej występował zespół zjawisk kulturowych określanych mianem kultury unietyckiej w klasycznej formie rozwoju.

Charakterystyczne wytwory kulturowe

Ceramika iwieńska w zależności od przeznaczenia miała formę starannie wykończonych cienkościennych naczyń o gładkiej powierzchni oraz barwie ciemnobrunatnej. Glina przeznaczona do produkcji tych naczyń zawierała domieszkę kwarcu i miki. W przypadku dużych naczyń zasobowych (powyżej 30 cm wysokości) o grubych ścianach, stosowano glinę z domieszką grubego tłucznia. Do przewodnich form ceramicznych tej kultury należą tzw. naczynia dzwonowate zdobione jednym, rzadziej dwoma poziomymi pasmami potrójnych lub poczwórnych żłobków oraz tzw. naczynia tulipanowate, na których umieszczany był taki sam ornament; wyjątki stanowią naczynia, na których zamiast ornamentu żłobkowatego pojawia się ornament żeberkowy. Inwentarz krzemienny w tej kulturze reprezentowany jest skromnie. Przewodnie formy to groty oszczepów i grociki strzał oraz drobne narzędzia.

Wyroby kościane spotyka się równie rzadko: znamy szpile z czworoboczną, płaską, przekłutą główką oraz fragmenty igieł kościanych. Na stanowisku w Biskupinie (województwo kujawsko-pomorskie, w powiecie żnińskim, gmina Gąsawa) odnaleziono ząbkowane narzędzia z łopatki bydlęcej.

Wyroby metalowe przypisywane kulturze iwieńskiej w znacznej mierze pochodzą ze skarbów lub znalezisk luźnych. Przeważają skarby złożone z kilku przedmiotów (2-3), znamy jednak skarby liczniejsze np. skarb z Wąsocza(woj. zachodniopomorskie), zawierający 67 rozmaitych elementów, w tym klika wykonanych z bursztynu, a nawet ze złota. Przedmioty brązowe są to głównie siekierki typu unietyckiego, z podniesionym brzegiem, płaskie siekierki z wąskim korpusem i zaokrąglonym obuchem. Sztylety też reprezentują typ unietycki z szerokim zaokrąglonym ostrzem o wąskiej łukowatej nasadzie rękojeści z 8-11 pseudonitami.

Z ozdób najliczniejsze są lite naramienniki, w przekroju okrągłe lub prawie czworoboczne ze zwężającymi się końcami, często zdobione poprzecznymi żłobkami. Inwentarz ozdób uzupełniany jest przez zausznice, grube pierścienie wykonane z drutu brązowego. Rzadko spotykane są natomiast szpile brązowe, które można podzielić na trzy typy: z główką kapturkowatą lub stożkowatą, rozklepaną i zawiniętą do środka.

Osadnictwo

Obecny stan badań dotyczący osad kultury iwieńskiej przedstawia się nad wyraz skromnie; w zasadzie przebadano jedynie stanowisko w Biskupinie (województwo kujawsko-pomorskie, w powiecie żnińskim, gmina Gąsawa). Na małym wzgórzu morenowym przebadano niewielki rów, miejscami podwójny. Na dnie owego rowu i w jego promieniu natrafiono na ślady palenisk w postaci przepalonych kamieni i węgli drzewnych oraz fragmenty naczyń.

Obrządek pogrzebowy

Cmentarzyska umieszczano na pagórkach morenowych w pobliżu wody – Wietrzychowice (gm. Izbica Kujawska, pow. włocławski, woj. kujawsko-pomorskie). Potwierdzone są także wkopy w nasypy grobowców kujawskich. Dominował płaski pochówek szkieletowy w obstawach kamiennych bądź bez nich. Wyposażenie zmarłych ograniczało się głównie do 1-2, maksymalnie 5-6 naczyń glinianych. W grobach znajdowane były również paciorki z kości muszli i bursztynu,

Gospodarka

W kulturze iwieńskiej funkcjonował model gospodarki oparty na rolnictwie i hodowli. Stanowiska kultury iwieńskiej występują zazwyczaj na żyznych glebach kujawskich i nadwiślańskich. Na niewielkim wzgórzu w Biskupinie (województwo kujawsko-pomorskie, w powiecie żnińskim, gmina Gąsawa) odkryto ślady wąskiego rowu, okalającego przestrzeń o powierzchni 39 arów. Konstrukcja ta interpretowana jest jako kraal – zagroda otoczona rowem dla bydła. W palenisku przy rowie odnaleziono kości zwierząt hodowanych – bydła rogatego, świni, konia i psa, zwierząt dzikich - tura, jelenia, sarny i dużą ilość łusek i ości ryb - płoci, okoni, karpia i ukleji oraz muszlę szczeżui. Oznacza to, że w gospodarce tej kultury wykorzystywano wszystkie dostępne metody pozyskiwania żywności.

Bibliografia

  • Witold Hensel. (red.), „Prahistoria Ziem Polskich”, t. III, Wydawnictwo PAN, Ossolineum, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, 1979.
  • Jerzy Kmieciński. (red.), „Pradzieje ziem polskich”, t. I cz.2 Epoka Brązu i początki Epoki Żelaza, wyd. PWN Warszawa-Łódź 1989r.
  • Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, „Wielka Historia Polski” , t.1 Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), wyd. Fogra Kraków 1998r.
  • Janusz K. Kozłowski (opracowanie naukowe) “Encyklopedia historyczna świata: tom I Prehistoria”, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres , Kraków 1999

Kultury 31 May 2009 No Comments

Kultura strzyżowska – kultura występująca w epoce brązu na terenach Polski i Wołynia.

W Polsce występowała w pierwszej połowie II tysiąclecia p.n.e., we wschodniej części Wyżyny Lubelskiej. Charakteryzowała się małymi, otwartymi osadami i krótkotrwałymi obozowiskami, przeważnie na wzniesionych obszarach lessowych, lub cyplach wysokich teras rzecznych. Budownictwo składało się głównie z drewnianych naziemnych budowli zrębowych, ze ścianami oklejonymi gliną, ziemianek, szałasów i spichlerzy do przechowywania zboża. Czasami wewnątrz domostw znajdowały się paleniska.

Gospodarka opierała się na hodowli bydła, kóz, owiec, trzody chlewnej, koni, gęsi i psów. Praktykowano także łowiectwo, rybołówstwo i zbieractwo. Dość dobrze rozwinięty był także handel, o czym świadczą dość liczne importy.

Pochówki, o obrządku szkieletowym, praktykowano na terenie osad i na cmentarzyskach. Ciała układano najczęściej na wznak, w groby płaskie, jamowe, owalne i prostokątne, czasami z kamienną obudową. Zmarłego wyposażano w ozdoby z muszli, fajansu lub miedzi, a także w wyroby krzemienne, kościane i ceramiczne.

Kultury 31 May 2009 No Comments


Kultury archeologiczne okresu przedrzymskiego epoki żelaza (600 lat p.n.e – I w. p.n.e.)

     grupy nordyckie

     kultura jastorfska

     grupa Harpstedt-Nienburger

     plemiona celtyckie

     kultura przeworska

     grupa gubińska

     kultura oksywska

     kultura wschodniobałtycka strefy leśnej

     kultura kurhanów zachodniobałtyjskich

     kultura zarubiniecka

     grupy estońskie

     grupy trackie

     kultura Poieneşti-Lukaševka (grupa kultury przeworsko-jastorfskiej)


Kultura zarubiniecka (kolor czerwony) i kultura przeworska (kolor zielony)


Kultury archeologiczne ok. III w. n.e.; kolor zielony – kultura przeworska, kolor jasnofioletowy – nadłabski krąg kulturowy; kolor czerwony – kultura wielbarska, kolor żółty – kultury bałtyjskie, kolor brązowy – kultura zarubiniecka, kolor pomarańczowy – kultura czerniachowska, ciemnoniebieski-cesarstwo rzymskie, kolor fioletowy (koła) – kultura kijowska


kierunki wędrówek plemion germańskich (750 l. p.n.e – I w. n.e.

Kultura przeworska – kultura archeologiczna, dawniej zwana kulturą wenedzką lub grupą przeworską kultury grobów jamowych, kultura epoki żelaza rozwijająca się między III w. p.n.e. a V w. n.e., na terenach obecnej Polski oraz Zakarpacia. Kultura przeworska zastąpiła na znacznej części swojego terytorium wcześniejszą kulturę pomorską.

Spis treści

//

Chronologia geneza i zanik

Nazwę tej kulturze nadano od miasta Przeworsk, od którego w niewielkiej odległości leży miejscowość Gać, w której znaleziono cmentarzysko. Pierwszej publikacji tego stanowiska dokonał w 1909 r. Karol Hadaczek, jednak do literatury nazwę wprowadzono dopiero w latach trzydziestych. Geneza powstania kultury przeworskiej nie została w pełni wyjaśniona, jednak pewne jest, iż wpływ na jej rozwój miała ludność kultury pomorskiej oraz grobów kloszowych. Tereny kultury przeworskiej są przypisywane wzmiankowanym przez autorów starożytnych plemionom Lugiów. Nie bez znaczenie pozostały też szerokie wpływy kultury lateńskiej, wędrówki plemion np: Bastarnów i Skirów. Zgromadzony materiał archeologiczny kultury przeworskiej datowany jest od fazy C2 okresu lateńskiego do okresu wędrówek ludów (200/250 lat p.n.e. do ok. 450 roku n.e.).

Kultura przeworska zanikła w starszej części okresu wędrówek ludów.

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Ludność kultury przeworskiej w okresie przedrzymskim zajmowała tereny Śląska, Wielkopolski, Mazowsza, Podlasia i części Małopolski. Drobne lecz nie istotne zmiany w zasięgu jej występowania obserwujemy w okresie rzymskim. Stanowiska tej kultury graniczyły w II-I wieku p.n.e. ze stanowiskami kultury oksywskiej od północy, kręgu jastorfskiego od zachodu, kultury zarubinieckiej od wschodu oraz osadnictwa celtyckiego oraz kultury puchowskiej od południa. W V wieku n.e. ze stanowiskami ludności kultury: luboszyckiej oraz kręgu nadłabskiego od zachodu, grupy dębczyńskiej od północy oraz kultury wielbarskiej od wschodu.

Oprócz zwartych obszarów istniały enklawy osadnictwa przeworskiego: środkowe Niemcy nad Soławą.

Charakterystyczne wytwory kulturowe

Inwentarz

Charakterystyczne dla ludności kultury przeworskiej jest duża ilość przedmiotów żelaznych. Są to umba z kolcem, klamry do pasa o formie sztabkowej lub zawiasowej, a także koliste sprzączki, nożyki sierpikowate, a także zestawy narzędzi w postaci młotków, pilników, kowadełek, obcęgów i tłoczków oraz zestawy toaletowe: nożyce, półksiężycowate brzytwy , szczypce.

Ceramika

Ceramikę wytwarzana przez ludność przeworską była lepiona ręcznie i możemy podzielić ją na dwie grupy. Do pierwszej z nich zalicza się tzw. ceramika stołowa. Prezentowała zróżnicowaną formę o cienkich ściankach, wygładzonych i czernionych powierzchniach wykonanych starannie. Do drugiej grupy zalicza się ceramika tzw. kuchenna – grubościenna, słabo wykonana, o chropowatych powierzchniach.

Osadnictwo

Formą przewodnią w budownictwie były niewielkie półziemianki, o wymiarach 3×5 metra, ze słupami podtrzymującymi dach. Występowały też większe konstrukcję naziemne, słupowe. W fazie B2 nastąpił wzrost gęstości osadnictwa oraz powstawanie nowych skupisk osadniczych. W IV i V wieku widoczne jest zahamowanie rozwoju osadnictwa oraz jego powolny zanik.

Obrządek pogrzebowy


Kurhan książęcy z ok. 180 r. n.e. w Przywozie.

W pierwszych fazach rozwojowych ludność praktykowała głównie obrządek ciałopalny, w którym przeważały groby jamowe nad popielnicowymi. Niezwykle rzadko występowały czyste groby popielnicowe. Zmarłych wyposażano w dary (dla mężczyzn typowe: broń, ostrogi, nożyce, brzytwy, osełki, narzędzia kowalskie, klamer do pasa; dla kobiet: dwie żelazne zapinki drucikowate, klamry, przęśliki i noże sierpikowate), przy czym praktykowano zwyczaj palenia ich razem z kośćmi. Większe dary (miecze) były gięte i łamane. Bardzo rzadko występowały groby szkieletowe (zasięg pokrywa się ze wcześniejszym osadnictwem celtyckim), w których ciała zmarłych układano na boku w pozycji embrionalnej. Rzadko też występowały groby książęce (odkryte np. w Przywozie) oraz kamienne nasypy przykrywające szczątki w miejscu kremacji – kurhany siedlemińskie. W niektórych rejonach odkryto kamienne stelle, bruk kamienny oraz kamienne kręgi spełniające funkcje ogrodzeń.

Gospodarka i społeczeństwo

Podstawą gospodarki tej kultury było przede wszystkim rolnictwo oraz hodowla zwierząt. Poświadczony jest handel ze strefą południowoeuropejską, co poświadczone jest przez liczne importy np: dzbany, situle z Italii. Na wysokim poziomie stała produkcja rzemieślnicza.

Bibliografia

  1. Encyklopedia historyczna świata tom I: Prehistoria, praca zbiorowe, opracowanie naukowe prof. Dr hab. Janusz K. Kozłowski, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999
  2. Kultura pradziejowa na ziemiach Polski, zarys, Jerzy Filip Gąssowski, PWN, Warszawa 1985
  3. Wielka Historia Polski, tom I, Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998
  • Andrzej Buko, Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej, Trio, Warszawa 2006
  • Kazimierz Godłowski, Janusz K. Kozłowski, Historia starożytna ziem polskich
  • Witold Hensel, Polska Starożytna, Ossolineum, Wrocław 1980
  • Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich, Wielka Historia Polski, tom 1, cz 1, Fogra, Kraków 2003
  • Andrzej Kokowski, Starożytna Polska, Trio, Warszawa 2005
  • Henryk Łowmiański, Początki Polski. Z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e., PWN, Warszawa 1964
  • Paweł Józef Szafarzyk, Słowiańskie starożytności, PZPN, Poznań 2003
  • Jerzy Wielowiejski, Życie codzienne na ziemiach Polski w okresie wpływów rzymskich (I-V w.), PIW, Warszawa 1975
  • Jan Żak, Ziemie Polski w starożytności ed. Jerzy Topolski, Dzieje Polski do roku 1501, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993

Przypisy

  1. ↑ Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski – Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.)

Kultury 31 May 2009 No Comments

Next Page »