Archive for June, 2009


Mapa przedstawiająca zasięg kultury nordyjskiej (1200 lat p.n.e.)

Kultura nordyjska — kultura archeologiczna epoki brązu. Znana głównie ze znalezisk praktycznie nierozłożonych szczątków ludzkich, a także z petroglifów występujących w południowej Skandynawii.

Spis treści

//

Geneza

Początek epoki brązu na obszarach północnych Niemiec, Danii oraz południowej Skandynawii to I okres epoki brązu według chronologii Oskara Monteliusa. Ziemie te były wówczas użytkowane przez ludność kultury ceramiki sznurowej i kulturę grobów jednostkowych. Na ich bazie wykształciła się nowa jednostka kulturowa, nazywana kulturą nordyjską.

Chronologia i obszar występowania


Kurhan kultury nordyjskiej (Gårdstånga, Skåne w Szwecji).


Rekonstrukcja wielkiego kurhanu z Kivik w Skåne

Kultura nordyjska rozwijała się przez wszystkie VI okresów epoki brązu wyróżnionych przez Oskara Monteliusa, a poszczególne jej fazy odpowiadają każdemu z okresów. Według chronologii absolutnej istniała więc w latach 2200–400 p.n.e. Swoim zasięgiem obejmowała teren północnych Niemiec, Danii, południowej Skandynawii i Gotlandii oraz innych wysp południowej części basenu Morza Bałtyckiego.

Osadnictwo i budownictwo

Osadnictwo kultury nordyjskiej już od I okresu epoki brązu wiąże się z osadami, na których występują tak zwane długie domy w konstrukcji słupowej. W okresie II i III brązu wewnątrz tych budynków mamy do czynienia z wydzieleniem trzech stref.

Obrządek pogrzebowy

Obrządek pogrzebowy w kulturze nordyjskiej jest o wiele lepiej poznany. Aż po pierwszą połowę III okresu epoki brązu zmarłych chowano na ogół niespalonych. Ciało zmarłego ułożone na wznak wkładano do trumny wykonanej z drewnianej kłody (najczęściej dębowej). Trumnę obstawiano kamieniami, nakrywano czasem nasypem kamiennym po czym usypywano kurhan. Kurhany na ogół tworzyły cmentarzyska, na które składało się kilkanaście lub więcej kopców. Zmarli byli ubrani w odświętny strój z ozdobami brązowymi. W grobach tych w pierwszym okresie spotyka się wiele wyrobów kamiennych. Jest ich jednak z czasem coraz mniej, są zastępowane przez przedmioty z brązu. W okresie starszej i środkowej epoki brązu obrządek pogrzebowy (oraz jego wyposażenie) był bardzo zbliżony do obrządku grup zachodnich kultury mogiłowej.

W III okresie epoki brązu zaczęło rozpowszechniać się w kulturze nordyjskiej ciałopalenie. Początkowo spalone szczątki zmarłych składano do wnętrza drewnianej trumny lub rozsypywano w podłużnej jamie grobowej, takiej jak w przypadku pochówków szkieletowych. Wyposażenie najstarszych grobów ciałopalnych jest podobne do wyposażenia grobów szkieletowych (głównie wyroby metalowe).

Inwentarz


Brązowe lury znalezione w Lynge w północnej Zelandii


Przedstawienia różnych rodzajów łodzi z Bardal w Steinkjer

Ceramika kultury nordyjskiej jest słabo rozwinięta od strony technicznej. Wśród naczyń spotyka się formy jajowate, beczułkowate lub o esowatym profilu. Niektóre zaopatrzone są w ucha. Bardzo rzadko występuje na nich ornamentyka, niekiedy tylko zdobione były dołkami palcowymi lub nakłuciami.

Na obszarze zajmowanym przez kulturę nordyjską wytworzył się ważny ośrodek produkcji odlewniczej. Korzystano głównie z importowanego surowca brązowego. Ośrodek ten czerpiąc wzory stylistyczne z kultur naddunajskich, wytworzył własny, oryginalny styl w produkcji metalurgicznej, charakteryzujący się bogactwem ornamentyki, w której przeważają spirale, linie i pasma faliste, a także koła współśrodkowe. W inwentarzu wyrobów metalowych występują (głównie w grobach) siekiery, noże, sztylety, liczne ozdoby, szpile, zapinki, tarczki i guzy brązowe, później też miecze i groty oszczepów, często zdobione na tulei. Bardzo ciekawymi wyrobami metalurgicznymi są lury, czyli występujące zawsze w parach instrumenty muzyczne, a także hełmy brązowe z długimi, zawijanymi rogami oraz broń służąca najprawdopodobniej do odprawiania różnego rodzaju ceremoniałów. Spuścizną kultury nordyjskiej są także Skarby, z których najsłynniejszy jest skarb z miejscowości Uicksø.

Wśród wyrobów krzemiennych mamy do czynienia z nożami, grotami oszczepów, grocikami strzał i sztyletami. Wykonane one są z miejscowego krzemienia kredowego. Niektóre z przedmiotów wykonanych z tego surowca imitują wyroby brązowe.

Ubiór

Część grobów zakładano na wilgotnym, torfiastym podłożu, przez co zachowały się one w doskonałym stanie (niekiedy nawet ciało zmarłego nie uległo rozkładowi). Dzięki odkryciom tych grobów posiadamy dużą wiedzę na temat ubioru ludności kultury nordyjskiej w starszym i środkowych okresie epoki brązu. Mężczyźni nosili stroje składające się z krótkiej szaty dochodzącej do kolan, pelerynki i czapki, którą nakrywano głowę. Kobiety natomiast bluzki z rękawami i albo długie spódnice sięgające do ziemi, albo krótkie spódniczki zbliżone do dzisiejszych spódniczek “mini”. Odzież wykonana była tkaniny wełnianej, a obuwie i niektóre części odzieży ze skóry. Szata męska, jak i kobieca była przepasana pasem, ozdabianym dużymi tarczkami brązowymi. Kobiety, a czasami także mężczyźni, nosiły na rękach i ramionach bransolety i naramienniki brązowe. Na szyjach noszono naszyjniki z pręta albo blachy brązowej, a szaty spinano na piersi dwuczęściowymi zapinkami brązowymi.

Ryty naskalne i wózek z Trundholm


Wózek z Trundholm

Z południowej Skandynawii znanych jest kilka przypadków występowania rytów naskalnych. Przedstawiają one dość często łodzie (niestety nie wiemy jak naprawdę wyglądały łodzie kultury nordyjskiej), swego rodzaju rytuały, którym oddawała się ludność, procesje falliczne, symbole solarne, wojowników na koniach, a także wojowników w trakcie walki oraz przeróżne niezidentyfikowane czynności. Istnieje przypadek rytu przedstawiającego kobiety pchające Słońce, jednak na ogół kobiety bardzo rzadko występują na rytach kultury nordyjskiej. Ryty z miejscowości Tanumshede znajdują się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Inne wybrane miejscowości, z których znamy petroglify to Häljesta, Västmanland i Brastad (wszystkie ze Szwecji).

Z kultury nordyjskiej pochodzi także słynny wózek z Trundholm, będący najprawdopodobniej przedstawieniem bóstwa solarnego, a być może także bóstwa płodności.

Do kultury tej zaliczamy również sanktuarium bagienne odkryte w Berlin-Spandau. Składano tu bagienne depozyty, będące darami dla bóstw. Sanktuarium te funkcjonowało przynajmniej 100 lat.

Być może przedstawienie łodzi pogrzebowej z Tanumshede

Zwierzęta przedstawione na rytach w Alta w Norwegii

Wąż i człowiek z Tanumshede

Łodzie z Himmelstalund w Szwecji

Ryt z Kivik, na którym widać świder do niecenia ognia

Petroglif z Brastad

Rydwan, procesja kobiet i zwierzęta z Kivik w Szwecji

Przedstawienie rytualnego pojedynku z Tanumshede

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985
  • Jan Chochorowski, Joachim Śliwa, Józef Andrzej Gierowski, Stanisław Grodziski, Jerzy Wyrozumski: Stary i nowy świat: od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego. Kraków: Fogra ; Warszawa: Świat Książki, 2005. ISBN 83-85719-83-0 (t. 2). 
  • Oskar Montelius, Om tidsbestämning inom bronsåldern med särskilt avseende på Skandinavien, 1885.
  • J. Dąbrowski, Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986. Ed Ambrosiani, B. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22, Stockholm 1989

Kultury 30 Jun 2009 No Comments

Kultura brązu walencjańskiego – kultura archeologiczna epoki brązu. Bierze swoją nazwę od miasta i prowincji Walencja.

Spis treści

//

Geneza

Kultura ta uformowała się pod wpływem oddziaływań ze strony mieszkańców wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego, o czym świadczą różne nawiązania w inwentarzu do kultur anatolijsko-bałkańskich oraz różnice względem wcześniejszych eneolitycznych kultur Półwyspu Iberyjskiego.

Chronologia i obszar występowania

Okres funkcjonowania tej kultury to około 2200 - 1200 lat p.n.e. Jej stanowiska znane są głównie z prowincji Walencja i prowincji Alicante we wschodniej Hiszpanii.

Gospodarka

Gospodarka kultury brązu walencjańskiego podobnie jak gospodarka zbliżonej do niej kultury El Argar bazowała na eksploatacji złóż rud miedzi i handlu wydobytym surowcem. Tłumaczy to fakt, że wiele osiedli omawianej kultury znajduje się w rejonach niedogodnych dla osadnictwa, pustynnych, znajdujących się jednak w pobliżu złóż rud miedzi.

Osadnictwo i budownictwo

Zamieszkiwano zarówno osady otwarte, jak i osady obronne sytuowane na szczytach gór i wzniesień oraz na cyplach, czyli miejscach z natury obronnych. Osady te były ufortyfikowane murami wznoszonymi z bloków kamiennych. Domostwa były budowane z suszonej cegły oraz z kamienia, a ich podłogi tworzyła ubita glina lub układano je również z kamienia. W obrębie domostw znajdowały się paleniska.

Obrządek pogrzebowy

Zmarłych chowano w obrządku szkieletowym, w jaskiniach i szczelinach skalnych, wyposażając ich w wyroby ceramiczne i kamienne.

Inwentarz

Charakterystyczne dla inwentarzu ceramicznego kultury brązu walencjańskiego są naczynia o zaokrąglonych dnach. Występują tu zarówno naczynia niezdobione (zwłaszcza kubki i misy), jak i zdobione ornamentem guzowym, listwami i dołkami palcowymi u nasady szyi lub dołkami na krawędzi.

W inwentarzu metalowym dominują siekierki, głownie sztyletów z otworkami na nity, służącymi do umocowania rękojeści, groty strzał z kolcem do osadzenia na drzewcu, szydła i nieliczne ozdoby, często miedziane.

Często spotyka się wyroby krzemienne takie jak groty oszczepów, grociki strzał i różne narzędzia, siekierki kamienne i wyroby kościane. Znane są pochodzące jeszcze z kultury pucharów dzwonowatych prostokątne kamienne płytki łucznicze, służące do ochrony przedramienia przed puszczoną cięciwą łuku. Występują również formy odlewnicze świadczące o rozwoju metalurgii.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Jan Machnik, Kultury z początku epoki brązu w strefie śródziemnomorskiej Półwyspu Iberyjskiego i ich wschodnie nawiązanie, Acta Archaeologica Carpathica, t.22, 1983, s.97-136

Kultury 30 Jun 2009 No Comments


Zasięg kultury świderskiej

Kultura świderska - kultura archeologiczna późnego paleolitu datowana na okres między 10600 lat p.n.e do ok. 9600 lat p.n.e. Nazwa kultury nawiązuje do eponimicznego stanowiska Świdry Wielkie w Otwocku. Należy do kręgu kultur ostrzy trzoneczkowatych. Niekiedy stosuje się zamiennie nazwę cykl (lub kompleks) mazowszański. Dawniej używano określenia przemysł chwalibogowicki (od Chwalibogowice koło Kazimierzy Wielkiej).

Spis treści

//

Geneza

Przy tworzeniu się kultury świderskiej wzięły udział grupy łowców kultury Lyngby, która przesuwała się na południe, podobnie jak ludność grupy (kultury) perstuńskiej (od rzeki Perstunki) z terenu Litwy, pn.-zach. Białorusi oraz pn. - wsch. Polski. Niekiedy tą początkową fazę określa się mianem perstuńskiej. W połączeniu z elementami kultury Federmesser i witowskimi. Wszystko to w warunkach destabilizacji osadnictwa spowodowanymi pogarszaniem się warunków klimatycznych.

Zasięg

Zespół zjawisk kulturowych utożsamiany z kulturą świderską obejmował swym zasięgłom tereny dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i część Ukrainy.

Kultura materialna


Świderskie ostrze trzoneczkowate


Liściak

Surowiec krzemienny najczęściej starano się doprowadzić do formy rdzenia dwupiętowego wspólnoodłupniowego, z którego uzyskiwano proste smukłe wióry o równych krawędziach. Narzędzia:

  • liściaki dwukątowe;
  • ostrza trzoneczkowate z retuszem na stronę spodnią (typ Chwalibogowice);
  • rylce na wiórach - węgłowe boczne, klinowate środkowe, łamańce;
  • drapacze łukowate;
  • drobne półtylczaki oraz
  • różnego rodzaju piki, które pełniły funkcje kilofów;
  • narzędzia kościane niekiedy zdobione geometrycznymi rytami: motyki t. Lyngby, jednorzędowe harpuny.

Z aktywnością niniejszej kultury na obszarze dzisiejszej Polski wiąże się wydobywanie dobrej jakości krzemienia metodą odkrywkową. W ten sposób wydobywano krzemień jurajski nad górną Wartą oraz krzemień czekoladowy na północ od Gór Świętokrzyskich. Ten drugi typ krzemienia cieszył się dużym uznaniem, eksportowano go nawet na odległość kilkuset kilometrów. Metodą odkrywkową wydobywano także ochrę w okolicach Grzybowej Góry - kompleks Rydno.

Gospodarka kultury świderskiej opierała się na polowaniach sezonowych na stada reniferów. Stąd częste wędrówki na północ w lecie i odwrotnie w zimę. Zakładano zatem sezonowe szałasy na terasach rzek i wydmach. Znanych jest niewiele półziemianek (np. stanowisko Grzybowa Góra IV/57). Stanowiska tej kultury często mają charakter krzemienicy, która stanowi pozostałość osadnictwa małych grup ludzkich. W lecie grupy ludzkie mogły łączyć się w większe zbiorowości, natomiast zimą ulegały rozproszeniu. Z tą ruchliwością łączy się zróżnicowanie funkcjonalne stanowisk. Wydzielono trzy grupy: typ Marianki-Wyględów z liściakami dwukątowymi i większą obecnością wiórów; typ Stańkowicze - ostrza trzoneczkowate i drapacze odłupkowe; typ Płydy jest pośredni. Różnice obserwuje się także w kontekście dystrybucji krzemienia. Im dalej od miejsca wydobycia, spada udział odłupków z zaprawy rdzenia. Charakterystyczne są stanowiska nakopalniane i przykopalniane.

Kultura świderska wykazuje spore kontakty z innymi kulturami kompleksu ostrzy trzoneczkowatych - Kulturą ahrensburską i desneńską.

Zanik

Wraz z początkiem holocenu i transgresją środowiska leśnego na północ, kultura świderska przesuwa się na rereny Litwy, Łotwy i Estonii, gdzie przyczynia się do powstania kultury kundajskiej i niemeńskiej.

Bibliografia

  • Janusz K. Kozłowski, Wielka Historia Świata, t. I Świat przed “rewolucją” neolityczną, Fogra, Kraków 2004.
  • Janusz K. Kozłowski, Archeologia Prahistoryczna, t. I Starsza Epoka Kamienia, Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1972.

Janusz K. Kozłowski, Stefan K. Kozłowski, Epoka kamienia na ziemiach polskich, PWN, Warszawa 1977.

  • Piotr Kaczanowski, Janusz K. Kozłowski, Wielka Historia Polski , t.1 Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Fogra, Kraków 1998.
  • Janusz K. Kozłowski (opracowanie naukowe), Encyklopedia historyczna świata, t. I Prehistoria, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.
  • Bolesław Ginter, Janusz K. Kozłowski, Technika obróbki i typologia wyrobów kamiennych paleolitu, mezolitu i neolitu (wyd. III), PWN, Warszawa 1990.
  • J.Desmond Clark, Prahistoria Afryki, PWN, Warszawa 1978.
  • Karol Szymczak, Kultura perstuńska w paleolicie schyłkowym Niżu Środkowoeuropejskiego, (w:) Światowit t. XXXVIII, s. 143-188, Warszawa 1991.

Kultury 30 Jun 2009 No Comments

Grupa olsztyńska- wchodziła w skład kręgu kultur zachodniobałtyjskich. Stanowiska tej kultury występowały od V wieku n.e., a rozwijały się w VI-VII w. n.e. na terenach Pojezierza Mazurskiego oraz na terenach gdzie wcześniej występowały stanowiska kultury bogaczewskiej oraz niewielka część terenów kultury wielbarskiej. Powiązani z plemieniem Galindów

Obrządek pogrzebowy:

  • obrządek ciałopalny: jamowy lub popielnicowy.
  • pod grobami męskimi (wojownicy) umieszczano pochówki koni.
  • najbardziej znane cmentarzyska to Tumiany i Kielary
  • urny okienkowe - popielnice z prostokątnymi lub okrągłymi otworami imitującymi okna (powiązania z Sasami).

Inwentarz:

  • srebrne lub pozłacane bogato zdobione zapinki płytowe
  • brązowe lub pozłacane srebrne sprzączki
  • najbardziej znana sprzączka od pasa znaleziona na cmentarzysku w Kosewie koło Mrągowa

Poświadczone są kontakty dalekosiężne, które wyrażają się bogactwem zabytków metalowych, ozdób i częściami stroju należącymi do szeroko pojętej kultury germańskiej.

bibliografia

  • Wielka Historia Polski, tom I Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.),Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998
  • Encyklopedia historyczna świata tom I: Prehistoria, praca zbiorowe, opracowanie naukowe prof. Dr hab. Janusz K. Kozłowski, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres , Kraków 1999

Kultury 30 Jun 2009 No Comments

Kultura bogaczewska - kultura epoki żelaza, Stanowiska kultury zajmują tereny północno wschodniej Polski.

Spis treści

//

Chronologia geneza i zanik

Stanowiska tej kultury datowane są na od młodszego okresu przedrzymskiego tj. od 450 do 250 r. p.n.e. Wydzielona została ze środowiska kultury przeworskiej pod wpływem silnej latenizacji. Należy do kręgu kultur zachodniobałtyjskich.

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Stanowiska tej kultury spotykane są na Pojezierzu Mrągowskim, północnej części równiny Mazurskiej, pojezierzu Ełckim i Suwalskim.

Charakterystyczne wytwory kulturowe

Ludność wytwarzała szklane paciorki, specyficzne ozdoby (często zdobione emalią) oraz części stroju niespotykane w innych kulturach

Obrządek Pogrzebowy

Występowały groby płaskie ciałopalne, którym towarzyszą niekiedy pochówki koni. Do grobów wkładano brązowe monety rzymskie.

Gospodarka i społeczeństwo

Ludność tej kultury prowadziła ożywione kontakty z ludnością skandynawską, kultur wschodniobałtyjskich oraz państwem rzymskim. Wysoko rozwinięty był handel bursztynem. Nastąpił duży rozwój lokalnej produkcji brązowniczej i emalierskiej.

Bibliografia

  • Wielka Historia Polski, tom I Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.),Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998
  • Encyklopedia historyczna świata tom I: Prehistoria, praca zbiorowe, opracowanie naukowe prof. Dr hab. Janusz K. Kozłowski, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres , Kraków 1999

Kultury 30 Jun 2009 No Comments

Kultura grobów jednostkowych (KGJ) - enolityczna kultura archeologiczna występująca na terenie Jutlandii, północno-wschodnich Niemiec oraz w północno-zachodniej Polsce (Pomorze, Wielkopolska, Kujawy). Rozwijała się pomiędzy 2800 a 2300 p.n.e.

Spis treści

//

Geneza

KGJ jest uważana za północny odłam kultury ceramiki sznurowej. Ma też wiele cech wspólnych z 4 fazą kultury pucharów dzwonowatych (Puchary doniczkowate. KGJ indywidualizuje się ok. 2500 p.n.e.

Chronologia

Powstała ok. 2800 roku p.n.e. i trwała do 2300 p.n.e. Wg podziału Liversage (1987) istniały 4 fazy tej kultury:

  • Lustrup - naczynia zdobione odciskami sznura i zdobieniami palcowymi. Charakterystyczne były duże naczynia zasobowe oraz o prostościennym profilu
  • Glattrup - podobnie jak Lustrup, z tym że spotykany jest dodatkowo kulisty profil naczyń oraz zdobienia muszlą cardium
  • Vindum - pojawiają się bogato zdobione Puchary doniczkowate, puchary “jajowate”.
  • Myrhøj - stosowany jest ornament strefowo-metopowy przejęty z kultury pucharów dzwonowatych. Charakterystyczne są też lancetowate topory krzemienne.

Ceramika

Występują dwa typy ceramiki: użytkowa i grobowa, różniące się jakością i zdobieniem. Główne rodzaje naczyń to puchary, misy, puchary doniczkowate, amfory i puchary z imaczami. ceramika zdobiona jest odciskami sznura, muszli cardium, stempelkami, jodełką, wątkami rytymi, ornamentem “barbed wire” (drutu kolczastego). Dekorowane są górne partie naczyń. W późniejszym okresie występuje też ornament strefowo-metopowy i listwy plastyczne.

Zabytki

Szczególne w grobach znajdowane są rytualnie złożone lancetowate sztylety krzemienne lub miedziane, topory typu A1 i B1, topory typu K (tzw. zdegenerowane). Często występują ozdoby z bursztynu.

Osadnictwo

Małe osady, przeważnie krótkotrwałe. Dominują okresowe obozowiska. W późniejszym okresie sieć osadnicza stabilizuje się.

Pochówki

Istnieje duże zróżnicowanie rytuałów pogrzebowych. Najczęściej spotykane są pochówki podkurhanowe, megalityczne oraz groby płaskie. Znajdowane są też groby wanienkowate, groby okrągłe oraz pochówki w trumnach drewnianych, ponadto występują kamienne obudowy komory grobowej. W Jutlandii i Niemczech groby są pojedyncze, natomiast w Polsce spotyka się groby zbiorowe. Przeważa obrządek szkieletowy, jednakże w Holsztynie występują groby ciałopalne. Do grobów składano liczne przedmioty należące za życia do zmarłego, takie jak puchary doniczkowate, tarczki łucznicze oraz sztylet miedziany lub krzemienny. Większość stanowią pochówki dorosłych mężczyzn, zapewne wojowników. Pochówki kobiet i dzieci są sporadyczne, zapewne istniał jeszcze inny rodzaj obrządku pogrzebowego nieuchwytny w źródłach archeologicznych. Mężczyźni chowani byli na prawym boku z twarzą zwróconą na południe, kobiety na lewym boku.

Stanowiska archeologiczne

Modliborzyce, Ciechrz, Kuczkowo, Krusza Zamkowa, Podgaj, Pikutkowo, Murzynno

Bibliografia

  • Czebreszuk J., Społeczności Kujaw w początkach epoki brązu, Poznań 1996.
  • Czebreszuk J., Schyłek neolitu i początki epoki brązu w strefie południowo-zachodniobałtyckiej (III i początki II tys. przed. Chr.) : alternatywny model kultury, Poznań 2001.

Kultury 30 Jun 2009 No Comments


Kultura praska (kolor zielony); Kultura pieńkowska (kolor pomarańczowy)


kolor czerwony - kultura wielbarska w III wieku n.e.
kolor pomarańczowy - kultura czerniachowska IV/V wiek


kultura przeworska (kolor zielony)
kultura zarubiniecka (kolor czerwony)
początek I w. n.e.

Kultura praska (ang. Prague-Korchak culture) ; kultura archeologiczna wczesnego średniowiecza rozwijająca się między V w. n.e. - VII w. n.e., na terenach Europy Środkowej. Obejmowała początkowo górne i częściowo środkowe dorzecze Dniepru. W V w. n.e. kultura ta przeniknęła na terytorium obecnej Polski, Czech, Austrii, Słowacji, wschodnich Niemiec oraz na południowy wschód Europy. Nazwa kultury wywodzi się od stanowisk archeologicznych przebadanych wokół Pragi w roku 1939 przez czeskiego archeologa I. Borkowskiego.

Spis treści

//

Powstanie, obszar i zanik

Kultura ta powstała w wyniku ekspansji osadniczej Hunów na tereny zajęte poprzednio przez zróżnicowaną etnicznie ludność osiadłą kultury czerniachowskiej oraz kultury kijowskiej. Zapoczątkowało to rozwój nowych kultur archeologicznych znanych jako kultura praska, kultura pieńkowska i kultura kołoczyńska. Zespoły kulturowe wyodrębnione na tym terenie uważane są przez historyków oraz archeologów za wczesnosłowiańskie.

Nazwa kultury pochodzi od typu ceramiki odkrytej i wyodrębnionej na terenie Czech. Klasyfikacji dokonano zarówno pod względem techniki produkcji tych naczyń jak również jej form.

Kultura praska, wywodzona wraz z pozostałymi dwiema kulturami wczesnosłowiańskimi z kultury kijowskiej, rozwinęła się po części na bazie wcześniejszej kultury czerniachowskiej w jej zachodniej części, przyjmując charakterystyczne dla tej kultury przejawy produkcji dóbr materialnych. Kultura praska jest identifikowana ze Sklawinami, zachodnim odłamem Słowian wzmiankowanym w kronice Jordanesa.

Od wschodu kultura ceramiki praskiej graniczyła z kulturą pieńkowską i (bardziej na północ) kulturą kołoczyńską, a od strony północno-zachodniej (prawe dorzecze rzeki Wisły po dorzecza Odry oraz Łaby) z kulturami ceramiki dwustożkowej, tzw. typ feldbarski.

Na obszarze zajmowanym przez kulturę praską między VIII/IX w. n.e. wykształciły się następnie wczesnoplemienne kultury archeologiczne Słowian zachodnich (zob. Geograf Bawarski).

Cechy charakterystyczne

  • Niewielkie osiedla lokowane wzdłuż rzek.
  • Drewniane kwadratowe chaty z płytkim podpiwniczeniem zagłębione w ziemię (tzw. półziemianka) oraz umieszczonym w narożniku glinianym lub kamiennym piecem kopułkowatym (lub paleniskiem).
  • Proste, lepione ręcznie, z brunatnej gliny z dużą domieszką piasku, najczęściej nie zdobione ceramiki; garnki tzw. typ praski oraz typ Korczak (nazwa dotyczy wschodniej części omawianej kultury). Obszar występowania ceramiki typu praskiego oraz ceramiki do niej zbliżonej typu Korczak pokrywa się z dawnym obszarem występowania kultury przeworskiej, tj. Polski Środkowej, Polski Południowej, Czech i Moraw, ziemiami środkowo-połabskimi, Słowacją, obejmuje także tereny na południe od rzeki Dunaj.
  • Zmarłych po spaleniu, chowano razem ze szczątkami stosu pogrzebowego w urnach popielnicowych, które składano następnie na płaskich cmentarzach.

Stanowiska archeologiczne

  • Osada kultury praskiej z przełomu V/VI w. n.e. - VII w. n.e. w Bachórzu , największe systematycznie zbadane osiedle wczesnosłowiańskie w Polsce.

Publikacje

  • Witold Hensel “Polska starożytna”, 1988
  • Witold Hensel “Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna”, 1987
  • Józef Kostrzewski “Prehistoria ziem polskich” (wraz z R. Jakimowiczem i S. Krukowskim, 1939, reedycja 1948),
  • Józef Kostrzewski “Kultura prapolska” (1947, wydanie 3: 1962),
  • Józef Kostrzewski “Zagadnienie ciągłości zaludnienia ziem polskich w pradziejach” (1961),
  • Józef Kostrzewski “Pradzieje Polski” (wraz z W. Chmielewskim, K. Jażdżewskim, 1965).
  • Andrzej Buko. “Archeologia Polski Wczesnośredniowiecznej”, Wydawnictwo:, TRIO. Rok wydania:, 2005
  • Kazimierz Godłowski. Zagadnienie ciągłości kulturowej i kontynuacji osadniczej na ziemiach polskich w młodszym okresie przedrzymskim, okresie wpływów rzymskich i wędrówek ludów, “Archeologia Polski”, t. XXI, z. 2, s. 378 - 401. 1976
  • Kazimierz Godłowski. Z badań nad zagadnieniem rozprzestrzenienia Słowian w V-VII w. n.e., Kraków. 1979
  • Michał Janusz Parczewski. Najstarsza faza kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce, Kraków. 1988
  • Michał Janusz Parczewski. Początki kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce. Krytyka i datowanie źródeł archeologicznych, Wrocław 1988; (tenże), Piętnasty sezon badań wykopaliskowych na stanowisku 16 w Bachórzu pow. Rzeszów, Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego XXI, Rzeszów 2000, s. 271-283; (tenże), Wczesnosłowiańskie odkrycia w Bachórzu, pow. Rzeszów (w:) Polonia Minor Medii Aevi, pod red. Z. Woźniaka, Kraków 2003.
  • Wielka Historia Polski, tom I - “Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.)”, Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998

Przypisy

  1. ↑ http://www.archeo.uj.edu.pl/sredniow_bachorz.html

Linki zewnętrzne

http://www.staff.amu.edu.pl/~anthro/slavia/f2.html - artykuł Tadeusza Makiewicza o kontynuacji kulturowej między kulturą przeworską, a praską.

Zobacz też

  • Sklawinowie
  • Kultura pieńkowska
  • Wielka wędrówka ludów
  • Państwo Samona
  • Hunowie, Słowianie zachodni

Kultury 30 Jun 2009 No Comments

Kultura biełozierska, kultura epoki brązu rozwijająca się w pomiędzy XII a X wiekiem p.n.e. na terenie zachodniej częścì stepów pomiędzy Dnieprem a dolnym Dunajem. Kultura ta wykształciła się z wczesniejszej kultury sabatinowskiej. Charakteryzowała się stopniowym zmniejszaniem roli stałych osad w stosunku do nomadzkiego stylu życia z dominującą hodowlą zwierząt. Ze względu na kryzys dostepu do surowców wyroby brązowe uległy miniaturyzacji, natomiast zwiększyła się ilosc wyrobów z krzemienia. Pochowki były szkieletowe w pozycji skurczonej złożone w grobach płaskich lub kurhanowych.

Bibliografia

  • Praca zbiorowa pod redakcją naukową Joachima Śliwy, 2005, Wielka Historia Świata Tom 2 Stary i Nowy Świat od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Oficyna Wydawnicza FOGRA, ss. 432-433, ISBN 83-85719-83-0.

Kultury 30 Jun 2009 No Comments


Ityfalliczna rzeźba z inkrustowanymi oczami, okres Nagada I, kość hipopotama, Luwr, Paryż, nr kat. E 27457

Nagada I - zwana również kulturą amrańską (zwana tak od cmentarza niedaleko el-Amrah) zapoczątkowała w Egipcie okres zwany Predynastycznym; koncentrowała się w zespole stanowisk położonych ok. 30 km na północ od Luksoru, na zachodnim brzegu Nilu w Górnym Egipcie. W swojej wczesnej fazie ma wiele wspólnego z kulturą Badari zwłaszcza pod względem technologii, kultury materialnej, natomiast odrębny charakter przejawia w zakresie wyrobów rzemieślniczych.

Okres Nagada I trwał w przybliżeniu 500 lat, od ok. 4000 do 3500 r. p.n.e. W okresie tym wyróżniane są podokresy a, b oraz c.


figurka suki, okres Nagada I, chloryt, Luwr, Paryż, nr kat. E 27203

Zmarli byli grzebani w płytkich zagłębieniach w pozycji embrionalnej, zwróceni na zachód wraz z ofiarami (np. owocami) oraz wyposażeniem (m.in.: biżuterią, naszyjnikami, wyrobami garncarskimi) - pochówek podobny do tego w kulturze Badarii.

W kulturze tej pojawiła się ceramika zdobiona geometrycznymi wzorami i postaciami zwierząt (m.in.: hipopotamy, krokodyle), malowanymi lub rytymi w glinie - wyróżniają się tu czerwone polerowane naczynia a także zakończone czarnym brzegiem. Niekiedy pojawiają się kompozycje z udziałem postaci męskich, a także pierwsze obrazy łodzi. Charakterystycznym dla tej kultury jest występowanie przedmiotów dekoracyjnych, przede wszystkim figurek tancerek (przedstawiały one kobiety w tańcu z uniesionymi do góry ramionami). Niemniej charakterystyczne są palety kosmetyczne z łupku. Najczęściej występowały formy romboidalne, następnie zoomorficzne (głównie w kształcie ryb, ptaków i żółwi). Znaczące są też stożkowe kamienne głowice maczug (widoczne zwłaszcza w pochówkach wysokich rangą mężczyzn). Za ważny należy uznać rozwój architektury.

Zobacz też

  • Nagada II

Źródła

  • Edward F. Malkowski, Przed faraonami, Amber, 2007 r., s. 145-153, ISBN 978-83-241-2791-7
  • pod red. Regine Schulz i Matthias Seidel, Egipt, Świat faraonów, Könemann, 2004 r., s. 14-15, ISBN 83-7423-165-3

Kultury 30 Jun 2009 No Comments

Karim Szahir - (również Karim Szahr), stadium rozwoju tzw. protoneolitu Zagrosu, następuje po kulturze/fazie Zawi Szemi Szanidar. Najwcześniej datowane znaleziska tej kultury pochodzą z poł. IX tys. p.n.e. jednak okres pełnego rozwoju tej kultury następuje na przełomie IX i VIII tys. p.n.e. Kultura ta trwała około 1500 lat, rozwinięto osadnictwo i produkcję żywności, podjęto pierwsze próby wytwarzania ceramiki. Od połowy VII tys. p.n.e. na terenie Zagrosu kończy się protoneolit i rozpoczyna się etap wczesnoneolityczny.

Spis treści

//

Podział na fazy

Stanowisko eponimiczne (Karim Szahir) tej kultury pochodzi z najwcześniejszego okresu, podobne stadia rozwojowe reprezentują stanowiska Gandż Dareh “E” i Tepe Asib, bardziej już rozwinięte formy budownictwa odkryto w Tell M’lefaat. Rozwój jeszcze bardziej zaawansowanego stadium kultury Karim Szahir zaobserwowano w znaleziskach w Ali Kosh (również zw. “Ali Kusz” i “Ali Kosz”, faza Bus Mordeh) i Gandż Dareh “D” (i późniejsze).

Karim Szahir

Społeczność myśliwsko-zbieracka, na stanowisku Karim Szahir odnaleziono resztki sezonowego obozowiska, są to pozostałości prymitywnych brukowań podłóg szałasów. Płytkość warstwy wskazuje na krótki okres zamieszkiwania, brak śladów stałego budownictwa. Wokół szałasów znajdowały się liczne jamy. Wszystkie odnalezione kości należą do dziko żyjących zwierząt, głównie owiec i kóz. Polowano na ptaki i zbierano ślimaki. O zbieractwie dzikich zbóż świadczą znaleziska krzemiennych ostrzy sierpaków z charakterystycznymi wyświeceniami oraz nieliczne kamienne moździerze i rozcieracze.

Dużo staranniejsza niż w kulturze Zawi Szemi Szanidar jest obróbka kamiennych narzędzi, są to głównie wióry i odłuki z wnękami (70 %). Mieszkańcy obozowiska używali takźe kamienia do wykonywania ozdób, bransolety i pierścienie wykonywano z marmuru. Proste narzędzia i ozdoby wykonywano również z kości.

Ważnym znaleziskiem są dwie małe bezkształtne figurki z lekko wypalanej gliny. Jest to pierwszy przypadek wykorzystania tego surowca w tej części Bliskiego Wschodu do produkcji jakiś wyrobów.

Gandż Dareh “E” i Tepe Asib

W Gandż Dareh (zach. Iran, rejon Kermanszah) w warstwie “E” odkryto pozostałości sezonowego obozowiska zabudowanego najprawdopodobniej szałasami. Na stanowisku odkryto ok. 30 owalnych zagłębień wycietych w calcu o głębokości ok. 0,5 m i średnicy od 80 do 170 cm. Ponieważ niekiedy jamy te wypełnione są popiołem, przypuszcza się, że były to jamy paleniskowe służące do pieczenia potraw lub ogrzewania (na wysokości 1350 m n.p.m. gdzie leży to stanowisko w porze zimowej panują znaczne chłody). Licznie reprezentowane jest wyposażenie kamienne, jednak brak moździerzy, rozcieraczy i kamiennych gładzonych naczyń. Znaleziono natomiast liczne już figurki gliniane przedstawiające prymitywnie ulepione postacie kobiece i zwierzęce.

Najciekawszynm znaleziskiem z warstwy “E” jest fragment naczynia ceramicznego datowanego metodą radiowęglową na 8450 p.n.e., zdobionego punktowymi nacięciami (jest to izolowane znalezisko i nie potwierdzone innymi datowaniami). Może to być najstarszy na Bliskim Wschodzie przykład wytwarzania naczynia z wypalanej gliny.

Tepe Asib to stanowisko prawdopodobnie o tysiąc lat późniejsze. Położone na wysokości 1400 m n.p.m. Odkryto tam obozowisko macierzyste zamieszkiwane okresowo pomiędzy lutym i kwietniem. Mieszkańcy budowali już solidniejsze schronienia, odsłonięto fragment półziemianki o średnicy prawdopodobnie 10 m. Brak śladów wsporników uniemożliwia odtworzenie sposobu przekrycia tej konstrukcji. Wspólnota ta była bardziej zaawansowana w rozwoju od Karim Szahir, swoją gospodarkę myśliwsko-zbieracką wspierała już prawdopodobnie hodowlą kozy.

Tell M’lefaat

Na stanowisku Tell M’lefaat odsłonięto pozostałosci kolistych i owalnych półziemianek z kamiennymi podłogami, zagłębionych w ziemi na ok. 120 cm, czasami posiadających jamy paleniskowe w środku. Wymiary półziemianek to ok. 3,5 x 2,7 m; potem powiększone do wymiarów 4 x 3 m. Prawdopodobnie nie jest to już tylko obozowisko lecz osada półstała. Przemysł kamienny posiada liczne analogie z przemysłem z Karim Szahir, lecz narzędzia są staranniej wykonane. Licznie występują moździerze, żarna, płytkie misy kamienne czy gładzone toporki. Obficie występują już wyroby gliniane np. lekko wypalone figurki (przedstawiające owce i bydło rogate), paciorki i kulki. Stanowisko datowane na okres 7000-6500 p.n.e.

Ali Kosh

W Ali Kosh można zaobserwować już bardziej rozwiniętą fazę kultury Karim Szahir. warstwy C1 i C2 tego stanowiska datowano na 7800-7000 p.n.e. i wydzielono jako stadium Bus Mordeh. Pierwsi mieszakńcy Ali Kosh przybyli z wyżyn Luristanu już z opanowaną prymitywną uprawą zbóż i hodowlą owiec. Potrafili także trzymać w niewoli stada kóz (szczątki kóz są dziesięciokrotnie liczniejsze od kości owiec).

Dzikie zboża, które ze sobą przynieśli nie rosną w Zagrosie poniżej 300 m n.p.m. (a Ali Kosh znajduje się na poziomie 145 m n.p.m.) więc wyciągnięto wniosek, że z uprawą musieli zapoznać się na wyżynie. Znali uprawę pszenicy płaskurki i dwurzędowego jęczmienia okrytego, również pszenicę samopszę. Zapasy zbóż przechowywano w koszach, niekiedy umocnionych z zewnątrz smołą. Jednak zbieractwo dostarczało nadal 90 % pokarmu roślinnego, były to głównie wyka, komosa, kapar, lucerna, groszek i inne. Hodowlę uzupełniali polowaniem i rybołówstwem, polowali głównie na gazele.

W Ali Kosh w fazie Bus Mordeh założono osadę zabudowaną prostokatnymi chatami o małych pomieszczeniach o długości do 220 cm. Podłogi wykonywano z ubitego mułu lub gliny i pokrywano matami. Ściany chat układano z wycinanych w lokalnych pokładach gliny małych płyt ułożonych jak cegły w murze. Wejścia miały do 1,5 m szerokości. Brak w chatach palenisk.

Przemysł kamienny tej kultury to głównie w 90 % nieretuszowane wióry krzemienne, dodatkowo drapacze, mikrolity używane jako wkładki do sierpów. Nieliczne są narzędzia z obsydianu importowanego z okolic jeziora Wan. Znaleziono również kamienne misy, wapienne i wykonane z piaskowca żarna, gładziki i kopaczki.

Kultura Ali Kosh w fazie Bus Mordeh reprezentuje końcowy etap rozwoju protoneolitycznej kultury Zagrosu. Ludność nie jest jeszcze w pełni osiadła, jest raczej wpół osiadłą współnotą rolniczo-pasterską jednak reprezentuje już kulturę o cechach neolitycznej gospodarki, produkującej żywność.

Gandż Dareh “D” i późniejsze

W warstwie “D” stanowiska Gandż Dareh odsłonięto małą wiejską osadę z solidnymi chatami zdudowanymi z cegły mułowej. datowanie metodą radiowęglową wskazało na okres od ok. 7290 do 6940 p.n.e. Zabudowa to ciasno stłoczone, jednoizbowe chaty. W osadzie prawdopodobnie nie było uliczek pomiędzy domostwami, wchodzono do środka przez otwory w dachach. Długość cegieł dochodziła do 1m. Stosowano również technikę polegającą na naprzemiennym uładaniu pasów ubitego mułu i gipsowej zaprawy. Mała powierzchnia pomieszczeń (1 m kw.) wskazuje, że mogą to być magazyny żywności nad którymi wznoszono dopiero własciwe pomieszczenia mieszkalne. Ceramika występuje już powszechnie, lekko wypalana z gliny z dużą domieszką sieczki. Wykonywano różne naczynia od małych do dużych naczyń zasobowych. Inne obiekty wypalane z gliny to figurki ludzkie z szypułkowatymi głowami i w przypadku postaci kobiecych - spiczastymi piersiami. Znaleziono bardzo liczne figurki zwierzęce przedstawiajace owce i brodate kozły.

W warstwach “C”, “B” i “A” odnaleziono zbudowane na planie prostokąta domy wieloizbowe z paleniskami w środku, budowane podobną techniką jak w warswie “D”. Odnaleziono również piec do wypieku pieczywa lub wypału ceramiki. Przemysł kamienny bazuje na surowcu krzemiennym, brak narzędzi obsydianowych. Wystepują liczne narzędzia i wyposażenie jak rozcieracze i moździerze z wapienia. Znaleziono 40 pochówków, głównie w wastwie “D”. Dary grobowe występują najczęściej w pochówkach niemowlęcych i dziecięcych (paciorki), czasami pochówki dziecięce umieszczano pod podłogą domu.

Gospodarkę tej fazy w Gandż Dareh określa się już jako rolniczo-hodowlaną, podstawę hodowli stanowiła udomowiona koza .

Bibliografia

  • Piotr Bieliński, Starożytny Bliski Wschód: Od początków gospodarki rolniczej do wprowadzenia pisma, PWN, Warszawa 1985, ISBN 83-01-05519-7
  • Michel Brézillon, Encyklopedia kultur pradziejowych, WAiF, Warszawa, 1981, ISBN 83-221-0143-0

Zobacz też

  • Mezolit
  • neolit

Linki Zewnętrzne

  • M.in. o Gandż Dareh (en.)
  • Ali Kosh (en.)

Przypisy

  1. ↑ Inne źródła podają również ok. 6700-6000 p.n.e. np. Julia Zabłocka, Historia Bliskiego Wschodu w starożytności: od początków osadnictwa do podboju perskiego, Wrocław 1987, str.20, ISBN 83-04-02183-8
  2. ↑ Julia Zabłocka, Historia Bliskiego Wschodu w starożytności: od początków osadnictwa do podboju perskiego, Wrocław 1987, str.20, ISBN 83-04-02183-8

Kultury 30 Jun 2009 No Comments

Next Page »