Archive for September, 2009

Kultura Gáva – archeologiczna kultura epoki brązu w Europie.

Spis treści

//

Kryteria wydzielenia

Została ona wydzielona na początku XX wieku na Słowacji. Głównym kryterium wydzielenia była charakterystyczna ceramika ze stożkowatymi guzkami wokół brzuśca i ornamentem sznurowym opasającym szyjkę naczynia. Co ciekawe, istnieją bardzo duże podobieństwa pomiędzy typowymi naczyniami kultury Gáva a wazami typu Villanova z Italii. Niektórzy badacze tej kultury uważają, iż w początkach młodszej epoki brązu na teren północnej Italii oprócz grup ludności środkowodunajskiej kultury pól popielnicowych przeniknęły też grupy ludności kultury Gáva.

Chronologia, geneza i zanik

Kultura Gáva datowana jest na okres Hallstatt A, gdzie na terenach nadcisańskich wraz z Banatem i zachodnią częścią Siedmiogrodu utrzymały się najdłużej tradycje kultury Otomani, a następnie rozwijały się ludności kultur lokalnych (Suciu de Sus, Cuceni), które były bezpośrednią podstawą w procesie formowania się nowej jednostki kulturowej, jaką jest kultura Gáva. Zanik znalezisk związanych z kulturą Gava przypada na okres Hallstatt B i wiąże się z najazdami koczowniczych ludów wywodzących się ze stepów nadczarnomorskich - Kimmerów. Na obszary nadcisańskie migruje ludność, której przypisujemy utworzenie kultury Mezocsat, powiązana ze strefą wschodnioeuropejską.

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Ludność kultury Gáva od zachodu sąsiadowała z ludnością kultury mogiłowej a od wschodu z ludnością kultury Noua. Osadnictwo ludności kultury Gáva pojawiło się we wschodniej Słowacji i przenikało na północ dolinami rzek Ondavy, Topli i Torysy aż do Karpat. Poprzez przełęcz Dukielską ludność kultury Gava przedostała się na północną cześć Karpat, gdzie w okolicach Krosna utworzyła się słabo dotąd rozpoznana enklawa tej kultury (Wietrzno), a jej elementy uchwytne są w środowisku kultury łużyckiej w okolicach Krakowa(Nowa Huta) nad górną Wisłą, gdzie tworzą też nie w pełni dotąd rozpoznane zgrupowanie. Pojedyncze naczynie typowe dla omawianej kultury znane jest z okolic Ostródy. Uczeni uważają też, że oddziaływania grup ludności kultury Gava wywarły pewien wpływ na wczesną fazę grupy tarnobrzeskiej. Po opanowaniu Siedmiogrodu ludność kultury Gáva przeniknęła poprzez Karpaty na teren górnego i częściowo środkowego Podniestrza, gdzie uformowała się kultura holihradzka. Oddziaływania ze strony kultury Gáva przenikały też poprzez Karpaty Wschodnie na teren Mołdawii.

Społeczeństwo i gospodarka

W środowisku kultury Gáva rozwinął się bardzo poważny ośrodek odlewnictwa brązowego, oparty na złożach miedzi z Siedmiogrodu i wschodnich Węgier. Pozyskiwano też nad górną Cisą złoto, a na terenie Siedmiogrodu eksploatowano łatwo dostępne złoża soli kamiennej. Rozwój metalurgii, wydobycia soli i rozwinięty handel doprowadziły do znacznego bogactwa część ludności, zwłaszcza na terenie Siedmiogrodu, skąd znamy wielkie gromadne znaleziska wyrobów brązowych, liczące po kilkaset przedmiotów i dochodzące do kilkuset kilogramów wagi(np. skarb wyrobów brązowych z Ajud waży 760 kg). Największy ze skarbów siedmiogrodzkich, zespół wyrobów znalezionych w Uioara składa się z 5812 różnych przedmiotów i waży około 1100 kg.

Osadnictwo

Ludność kultury Gáva zamieszkiwała osiedla otwarte, a na terenach wyżynnych, w Siedmiogrodzie i na Słowacji wznoszono grody.

Obrządek pogrzebowy

Zmarłych składano w płaskich grobach popielnicowych. W stosunku do dużej liczby znanych osad dysponujemy małą liczbą cmentarzysk, które grupują się raczej nad Cisą w północno-wschodnich Węgrzech. Być może znaczna część ludności kultury Gáva stosowała taki obrządek pogrzebowy, który obecnie nie jest dla nas uchwytny za pomocą metod archeologicznych.

Charakterystyczne wytwory kulturowe

Charakterystyczne przedmioty związane z tą kultura to przede wszystkim naczynia wazowate o baniastym brzuścu, wyodrębnionej stożkowatej szyi i rozchylonym wylewie. Naczynia te były na ogół zdobione w górnej części brzuśca stożkowatymi guzkami, szerokimi ukośnymi żłobkami i grupami poziomych żłobków na szyi. Ceramika na ogół zewnętrzną powierzchnię ma wygładzoną, barwy czarnej a wewnętrzną czerwonej lub brunatnej. Bardzo charakterystyczne dla przedstawicieli omawianej kultury były wyroby brązowe z ośrodka metalurgicznego kultury Gáva masowo eksportowane na tereny położone na zewnątrz od łuku Karpat, ku wschodowi, na Podniestrze i docierały aż na środkowe Podnieprze oraz ku północy na obszary położone w dorzeczu Wisły.

Bibliografia

  • Jerzy Kmieciński (red.), „Pradzieje ziem polskich”, t. I, PWN, Warszawa-Łódź 1989
  • Janusz K. Kozłowski (red.), „Encyklopedia Historyczna Świata”, t. I, Opres, Kraków 1999

Kultury 30 Sep 2009 No Comments

Środkowodunajska kultura mogiłowa (cz. středodunajská mohylová kultura) – kultura archeologiczna starszej epoki brązu, należąca do kręgu kultur mogiłowych. Została wyróżniona przez kustosza muzeum w Brnie, J. Smolika. Jej nazwa wzięła się od obszaru występowania stanowisk tej kultury oraz od typowej dla niej formy pochówków pod kurhanami.

Spis treści

//

Geneza

Kultura ta wykrystalizowała się na dolnych Morawach, najprawdopodobniej na bazie nowej ludności, która przybyła na te obszary, po czym rozprzestrzeniła się w kierunku Słowacji. Znaczący wpływ na jej ukształtowanie musiało mieć wcześniejsze podłoże, w postaci kultury wieterzowskiej, a także kultura madziarowska i kultura otomańska, co znajduje odzwierciedlenie w inwentarzu ceramicznym.

Chronologia i obszar występowania

Omawiana kultura datowana jest na okres B i C epoki brązu według podziału chronologicznego, dokonanego przez Paula Reineckego, czyli według datowań kalibrowanych w latach 1700–1300 p.n.e. Swoim zasięgiem obejmowała wschodnią Austrię, południowe Morawy, sięgając aż w okolice Brna, południowo-zachodnią Słowację aż po Wag i zachodnie Węgry. Jej wpływy sięgały jednak dalej, w stronę grupy czesko-palatynackiej do środkowych Czech.

Osadnictwo i budownictwo

W odróżnieniu od pozostałych grup kręgu kultur mogiłowych, gdzie osady są nieliczne, w kulturze środkowodunajskiej można zauważyć równowagę pomiędzy występowaniem osad i cmentarzysk. Większość osad położonych jest na obszarach nizinnych, chociaż zdarzają się od tego wyjątki. Osady tej kultury mają charakter zarówno otwarty, jak i obronny. W obrębie osiedli charakterystycznym obiektem są licznie występujące jamy o nierównym dnie. Z omawianej grupy kręgu mogiłowego znane są także pozostałości po domach, o różnej wielkości i konstrukcji. Przykładem osad środkowodunajskiej kultury mogiłowej są stanowiska Brno-Černá Pole i Křižanovice, gdzie odkryto pozostałości wspomnianych jam zasobowych oraz chat.

Obrządek pogrzebowy

W środkowodunajskiej kulturze mogiłowej występują zarówno cmentarzyska kurhanowe, od których wziął swoją nazwę cały krąg kultur mogiłowych, jak i cmentarzyska płaskie. Współwystępuje przy tym ze sobą obrządek szkieletowy z ciałopalnym, przy czym stosunek liczby tych pochówków zmienia się w ciągu trwania tej kultury na korzyść obrządku ciałopalnego. Ponadto spotyka się także pochówki dziecięce w pitosach. Przy pochówkach kurhanowych, stanowiących 20% grobów omawianej kultury, zdarzają się czasem kamienne wieńce dookolne pod nasypem. Znanych jest 19 cmentarzysk środkowodunajskiej kultury mogiłowej, a wśród nich na przykład cmentarzysko z miejscowości Borotice czy cmentarzysko z Čeložnic, na które składało się 77 kopców.

Inwentarz

W ceramice środkowodunajskiej kultury mogiłowej typowymi formami są dzbanki i kubki guzowe oraz naczynia wazowate, z uchami w pobliżu szyi, zdobione guzami lub plastycznymi żeberkami na brzuścu naczynia. Wiele jest naczyń na pustych nóżkach i profilowanych mis z uchem. Zjawiskiem występującym w omawianej jednostce taksonomicznej są pojawiające się w późniejszej fazie tej kultury skarby naczyń ceramicznych, na przykład skarb z miejscowości Lednice.

Bogaty jest także inwentarz metalowy. Wśród broni można wymienić miecze, sztylety, groty włóczni i grociki strzał oraz czekany typu węgierskiego. Natomiast wśród ozdób występują szpile różnych typów, naramienniki zdobione tarczkami spiralnymi, różne rodzaje bransolet, diademy z taśmy brązowej, nieraz zdobione ornamentem, a także wisiorki brązowe.

Zanik

Środkowodunajska kultura mogiłowa zanikła w okresie brązu C i D (1350–1200 lat p.n.e.), a jej ludność przyjęła wzorce kręgu kultur pól popielnicowych.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Borotice. Mohylové pohřebiště z doby bronzové, red. Stanislav Stuchlík, Archeologický ústav Akademie věd České republiky, Brno 2006.
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005.

Kultury 30 Sep 2009 No Comments

Kultura Otomani (t. kultura Füzesabony) – kultura epoki brązu. W okresie 2150-1350 lat p.n.e. rozwijała sie w dorzeczu Cisy, stopniowo obejmując tereny zachodniej Rumunii, wschodniej Słowacji,północno-wschodnich Węgier, Ukrainy Zakarpackiej oraz południowo-wschodniej Polski.

Kultura Otomiani jest kulturą wczesnej epoki brązu. Obiekty tej kultury datowane są na lata 2150-1350 p.n.e. W fazie wczesnej nawiązywały do kultury hatwańskiej, w poźniejszej fazie, zwanej też klasyczną, do kultury Füzesabony.

Stanowiska tej kultury odnaleziono na północno-wschodnich obrzeżach Kotliny Panońskiej. Graniczyła z ludnością kultury unietyckiej, kultury Nagyrév, kultury hatwańskiej, oraz grupy Wieselburg.

Charakterystycznym wytworem jest ceramika malowana. Efekt ten otrzymywano poprzez wykonanie ornamentu rytem a następnie pomalowanie.

Ludność zamieszkiwała kultury osady z centralnie położonym grodem i regularną zabudową przebiegającą wzdłuż wcześniej wytyczonych, równolegle przebiegających ulic. Były to osady zamknięte na tellach oraz osady otwarte, tworzące kompleksy osadnicze. Główny gród “kompleksu” często pełnił funkcję obronne i oddzielony był od pozostałych fosą, a na szczycie znajdowały się domostwa zamieszkane przez arystokrację plemienną.Przykładem takiego stanowiska może być Spišsky Štvrtok.

Z biegiem czasu ludność kultury Otomani z obrządku ciałopalnego praktykowanego we wczesnej fazie zwróciła się ku pochówkom inhumacyjnym. Zmarły ułożony był w pozycji embrionalnej, odpowiednio mężczyzn na lewym boku, kobiety na prawym boku, z twarzami zwróconymi ku południu. W grobach składano ceramikę malowaną,występowały także przedmioty brązowe.

Poświadczony jest kult kobiety,(znaleziono gliniane idole z jej przedstawieniem). W Salacei odkryto również resztki świątyni ze ścianami ozdobionymi geometrycznym fryzem.

Ludność tej kultury prezentowała bardzo wysoki poziom w dziedzinie obróbki metali opartej na rodzimych złożach, o czym świadczą liczne znaleziska form odlewniczych oraz wyrobów złotych i srebrnych. Poświadczone były kontakty dalekosiężne z obszarami egejskimi i z północą.

Najbardzej znanymi stanowiskami archeologicznymi, na których występują zabytki kultury Otomani są Baryca koło Koszyc i Spišsky Štvrtok koło Lewoczy w Słowacji oraz Salacea na Rumunii. Występowała ona także na południowo-wschodnich ziemiach polskich (stanowisko archoelogiczne w Trzcinicy), Stefkowa (historyczne stanowisko (1899).

Bibliografia

  • pr.zb., opr. Janusz K. Kozłowski Encyklopedia historyczna świata. Tom I: Prehistoria, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza “Opres”, Kraków 1999

Kultury 30 Sep 2009 No Comments

Kultura Insula Banului – kultura archeologiczna młodszej i późnej epoki brązu. Nazywana jest czasem w literaturze grupą Ostrov. Wraz z kulturami Babadag z Dobrudży i Cozia z Mołdawii oraz lokalnymi grupami z obszaru Bułgarii tworzy wspólny krąg kulturowy.

Spis treści

//

Geneza

Omawiana jednostka kulturowa ukształtowała się na na terenach położonych nad Dunajem, poniżej Żelaznej Bramy. Na jej powstanie miały wpływ pewne elementy pochodzące z kultury Girla Mare.

Chronologia i zasięg występowania

Kultura Insula Banului datowana jest na okres halsztacki A2 i B1. Swoim zasięgiem obejmowała ona wyspy na Dunaju, południowo-zachodnią Oltenię sięgając na prawym brzegu Dunaju do Serbii aż po Nisz i do Bułgarii aż po miasto Dolny Lom.

Osadnictwo

Ludność kultury Insula Banului zamieszkiwała osady, wewnątrz których budowano czworoboczne domy w konstrukcji słupowej oraz kopano jamy. Ponadto osiedlano się również w jaskiniach.

Obrządek pogrzebowy

Nie odkryto żadnych cmentarzysk kultury Insula Banului, co świadczy o tym, że musiała istnieć jakaś inna, nieuchwytna w źródłach archeologicznych forma pochówku, bądź obchodzenia się z ciałami zmarłych. Wyjątkiem jest jedno stanowisko archeologiczne, mianowicie cmentarzysko w okolicach miasta Krajowa w Rumunii. Odkryto na nim groby ciałopalne, wyposażone w małe naczyńka wazowate na nóżkach, z ornamentem guzowym oraz w misy czworoboczne w rzucie pionowym. Cmentarzysko te datowane jest na Hallstatt A i wyróżnia się dla niego grupę Isalniţa.

Inwentarz

Powszechnymi formami są naczynia wazowate, misy, garnki zdobione listwami plastycznymi, kubki i czerpaki. W ceramice omawianej kultury dominują zdobienia w postaci kanelurów i guzów, podobne dla charakterystycznych dla kultury gawskiej. Oprócz tego spotyka się także ornament stempelkowy, w postaci kółek ułożony koncentrycznie i dołków, odciski tak zwanego skośnie żłobkowanego naszyjnika, nazywane również ornamentem pseudosznurowym i pasma odcisków przypominających literę “s”.

Bibliografia

  • Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Marek Gedl, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985
  • Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.

Kultury 30 Sep 2009 No Comments

Niektóre informacje zawarte w artykule wymagają weryfikacji.
Zajrzyj na stronę dyskusji, by dowiedzieć się, jakie informacje budzą wątpliwości.

Kultura Halaf (halafska), archeologiczna kultura eneolitu na Bliskim Wschodzie

Spis treści

//

Kryteria wydzielenia

Została ona wydzielona w 1943 r. przez Maxa von Oppenheima, który to właśnie wtedy opublikował wyniki swoich badań z lat 1899, 1911–1913, 1927–1929 na eponimicznym stanowisku Tell Halaf w Syrii. Głównym kryterium wydzielenia była bardzo charakterystycznie malowana ceramika, wyrabiana już na kole garncarskim. Najbardziej reprezentatywna pochodzi z Arpachiyah. Równie ważnym i charakterystycznym znaleziskiem były pieczęcie mające na celu wskazanie właściciela towaru oraz zabezpieczenia go przed ewentualnym naruszeniem.

Chronologia, geneza i zanik

Kultura Halaf datowana jest na okres od ok. 6500 p.n.e., kiedy to nastąpiła wielka fala migracji na Bliskim Wschodzie i prawdopodobnie część ludności dotychczas związana ze zjawiskiem zwanym kulturą Hassuna oddzieliła się i stworzyła własną kulturę i technokompleks na bazie kultury Hassuna, z silnymi wpływami innych kultur, zwłaszcza anatolijskich. Zanik znalezisk związanych z kulturą Halaf, czyli tzw. jej „upadek” przypada na ok. 5500 p.n.e. Wiąże się to najczęściej z intensywnym rozwojem ludności kultury obeidzkiej na południu Mezopotamii oraz wysuszeniem klimatu w tym okresie.

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Terytorium, na którym znajdowane są zabytki kultury Halaf obejmuje tereny od syryjskiego wybrzeża Morza Śródziemnego (Ugaryt XIII) do jeziora Wan (Tilki Tepe) i od Anatolii południowo–wschodniej (Gerikihacijan) niemal do współczesnego Mosulu (Aprachiyah). Tereny te były bardzo bogate w miedź i obsydian – surowce odgrywające dużą rolę w tym okresie. Dzięki technokompleksowi pozwalającemu na obróbkę tych surówców oraz dzięki handlowaniu nimi, przedstawiciele kultury Halaf doszli do tak wysokiego poziomu rozwoju. W tym czasie na terenach dzisiejszego Iraku równolegle rozwijała się ludność kultury Samarra, a później kultury Ubajd.

Charakterystyczne wytwory kulturowe

Do najbardziej charakterystycznych wyrobów przedstawicieli kultury Halaf, poza polichromowaną ceramiką (wykazującą liczne pierwiastki anatolijskie, mezopotamskie i irańskie) i będącą szczytowym osiągnięciem tego okresu w dziedzinie malarstwa na ceramice były narzędzia miedziane (znajdowane zarówno w pochówkach, jak i w wyposażeniu domostw), pieczęcie gliniane oraz terakotowe figurki kobiece symbolizujące płodność (jak i urodzaj plonów rolnych).

Osadnictwo

Ludność tej kultury zamieszkiwała stosunkowo (jak na ten okres i położenie geograficzne) duże, obwarowane osady. Budynki wznoszono z cegieł suszonych, na kamiennych (prostokątnych, lub kolistych) fundamentach. Często budynkom na planie koła towarzyszył nawet 20 metrowy przedsionek (budynki typu tholos). Wewnątrz wyróżnione zostały pomieszczenia specjalnego przeznaczenia np. warsztat garncarski, lub pomieszczenia uznane za kultowe. Są to wyraźne znaki, że uzyskiwano już nadprodukcję żywności, dzięki czemu część ludności mogła zająć się rzemiosłem. Być może powstała nawet kasta/grupa kapłańska.

Obrządek pogrzebowy

O obrządku pogrzebowym związanym z tą kulturą wiadomo niewiele. Na pewno stosowano ciałopalenie, a spalone szczątki chowano pod podłogą domostwa, lub w jego bezpośrednim pobliżu. Rzadziej stosowano inhumację. W wyposażeniu grobowym znajdowano kamienne i miedziane ozdoby i narzędzia.

Społeczeństwo i gospodarka

W gospodarce, mimo znajomości podstaw irygacji i uprawy zboża, dominowało łowiectwo/myślistwo. Uprawiano głównie pszenicę, len i jęczmień dwurzędowy. W hodowli (choć może raczej chów to bardziej odpowiednie słowo, ponieważ nie znaleziono bezpośrednich dowodów na hodowlę) dominowało bydło, owce i kozy. Znano także wóż kołowy zaprzęgany prawdopodobnie w woły lub osły. Wyraźne też było zróżnicowanie społeczne, w tym także majątkowe i hierarchiczne.

Bibliografia

  • Julia Zabłocka, „Historia Bliskiego Wschodu w starożytności”, Ossolineum, Wrocław. 1987 r.
  • Janusz Krzysztof Kozłowski, „Encyklopedia historyczna świata”, t. I, Opress, Kraków 1999 r.

Linki zewnętrzne

http://www.tell-halaf-projekt.de/

Kultury 30 Sep 2009 No Comments


Kultura praska (kolor zielony); Kultura pieńkowska (kolor pomarańczowy)


kolor czerwony - kultura wielbarska w III wieku n.e.
kolor pomarańczowy - kultura czerniachowska IV/V wiek


kultura przeworska (kolor zielony)
kultura zarubiniecka (kolor czerwony)
początek I w. n.e.

Kultura praska (ang. Prague-Korchak culture) ; kultura archeologiczna wczesnego średniowiecza rozwijająca się między V w. n.e. - VII w. n.e., na terenach Europy Środkowej. Obejmowała początkowo górne i częściowo środkowe dorzecze Dniepru. W V w. n.e. kultura ta przeniknęła na terytorium obecnej Polski, Czech, Austrii, Słowacji, wschodnich Niemiec oraz na południowy wschód Europy. Nazwa kultury wywodzi się od stanowisk archeologicznych przebadanych wokół Pragi w roku 1939 przez czeskiego archeologa I. Borkowskiego.

Spis treści

//

Powstanie, obszar i zanik

Kultura ta powstała w wyniku ekspansji osadniczej Hunów na tereny zajęte poprzednio przez zróżnicowaną etnicznie ludność osiadłą kultury czerniachowskiej oraz kultury kijowskiej. Zapoczątkowało to rozwój nowych kultur archeologicznych znanych jako kultura praska, kultura pieńkowska i kultura kołoczyńska. Zespoły kulturowe wyodrębnione na tym terenie uważane są przez historyków oraz archeologów za wczesnosłowiańskie.

Nazwa kultury pochodzi od typu ceramiki odkrytej i wyodrębnionej na terenie Czech. Klasyfikacji dokonano zarówno pod względem techniki produkcji tych naczyń jak również jej form.

Kultura praska, wywodzona wraz z pozostałymi dwiema kulturami wczesnosłowiańskimi z kultury kijowskiej, rozwinęła się po części na bazie wcześniejszej kultury czerniachowskiej w jej zachodniej części, przyjmując charakterystyczne dla tej kultury przejawy produkcji dóbr materialnych. Kultura praska jest identifikowana ze Sklawinami, zachodnim odłamem Słowian wzmiankowanym w kronice Jordanesa.

Od wschodu kultura ceramiki praskiej graniczyła z kulturą pieńkowską i (bardziej na północ) kulturą kołoczyńską, a od strony północno-zachodniej (prawe dorzecze rzeki Wisły po dorzecza Odry oraz Łaby) z kulturami ceramiki dwustożkowej, tzw. typ feldbarski.

Na obszarze zajmowanym przez kulturę praską między VIII/IX w. n.e. wykształciły się następnie wczesnoplemienne kultury archeologiczne Słowian zachodnich (zob. Geograf Bawarski).

Cechy charakterystyczne

  • Niewielkie osiedla lokowane wzdłuż rzek.
  • Drewniane kwadratowe chaty z płytkim podpiwniczeniem zagłębione w ziemię (tzw. półziemianka) oraz umieszczonym w narożniku glinianym lub kamiennym piecem kopułkowatym (lub paleniskiem).
  • Proste, lepione ręcznie, z brunatnej gliny z dużą domieszką piasku, najczęściej nie zdobione ceramiki; garnki tzw. typ praski oraz typ Korczak (nazwa dotyczy wschodniej części omawianej kultury). Obszar występowania ceramiki typu praskiego oraz ceramiki do niej zbliżonej typu Korczak pokrywa się z dawnym obszarem występowania kultury przeworskiej, tj. Polski Środkowej, Polski Południowej, Czech i Moraw, ziemiami środkowo-połabskimi, Słowacją, obejmuje także tereny na południe od rzeki Dunaj.
  • Zmarłych po spaleniu, chowano razem ze szczątkami stosu pogrzebowego w urnach popielnicowych, które składano następnie na płaskich cmentarzach.

Stanowiska archeologiczne

  • Osada kultury praskiej z przełomu V/VI w. n.e. - VII w. n.e. w Bachórzu , największe systematycznie zbadane osiedle wczesnosłowiańskie w Polsce.

Publikacje

  • Witold Hensel “Polska starożytna”, 1988
  • Witold Hensel “Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna”, 1987
  • Józef Kostrzewski “Prehistoria ziem polskich” (wraz z R. Jakimowiczem i S. Krukowskim, 1939, reedycja 1948),
  • Józef Kostrzewski “Kultura prapolska” (1947, wydanie 3: 1962),
  • Józef Kostrzewski “Zagadnienie ciągłości zaludnienia ziem polskich w pradziejach” (1961),
  • Józef Kostrzewski “Pradzieje Polski” (wraz z W. Chmielewskim, K. Jażdżewskim, 1965).
  • Andrzej Buko. “Archeologia Polski Wczesnośredniowiecznej”, Wydawnictwo:, TRIO. Rok wydania:, 2005
  • Kazimierz Godłowski. Zagadnienie ciągłości kulturowej i kontynuacji osadniczej na ziemiach polskich w młodszym okresie przedrzymskim, okresie wpływów rzymskich i wędrówek ludów, “Archeologia Polski”, t. XXI, z. 2, s. 378 - 401. 1976
  • Kazimierz Godłowski. Z badań nad zagadnieniem rozprzestrzenienia Słowian w V-VII w. n.e., Kraków. 1979
  • Michał Janusz Parczewski. Najstarsza faza kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce, Kraków. 1988
  • Michał Janusz Parczewski. Początki kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce. Krytyka i datowanie źródeł archeologicznych, Wrocław 1988; (tenże), Piętnasty sezon badań wykopaliskowych na stanowisku 16 w Bachórzu pow. Rzeszów, Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego XXI, Rzeszów 2000, s. 271-283; (tenże), Wczesnosłowiańskie odkrycia w Bachórzu, pow. Rzeszów (w:) Polonia Minor Medii Aevi, pod red. Z. Woźniaka, Kraków 2003.
  • Wielka Historia Polski, tom I - “Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.)”, Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998

Przypisy

  1. ↑ http://www.archeo.uj.edu.pl/sredniow_bachorz.html

Linki zewnętrzne

http://www.staff.amu.edu.pl/~anthro/slavia/f2.html - artykuł Tadeusza Makiewicza o kontynuacji kulturowej między kulturą przeworską, a praską.

Zobacz też

  • Sklawinowie
  • Kultura pieńkowska
  • Wielka wędrówka ludów
  • Państwo Samona
  • Hunowie, Słowianie zachodni

Kultury 30 Sep 2009 No Comments

Kultura milawecka – kultura archeologiczna środkowej i młodszej epoki brązu, silnie powiązana z kręgiem kultur pól popielnicowych. Jej nazwa pochodzi od miejscowości Milavče w kraju pilzneńskim w Czechach.

Spis treści

//

Geneza

Kultura milawecka powstała na bazie grupy czesko-palatynackiej, należącej do kręgu kultur mogiłowych, przy wpływach ze strony kultury knowiskiej. Ponadto daje się w niej zauważyć wpływy kultury łużyckiej.

Chronologia i obszar występowania

Kulturę milawecką datuje się, podobnie jak kulturę knowiską, od okresu brązu D do końca okresu Hallstatt B, według podziału chronologicznego dokonanego przez Paula Reineckego, czyli na lata 1300–800 p.n.e. Rozwijała się ona na obszarze południowych i południowo-zachodnich Czech.

Osadnictwo i gospodarka

Osadnictwo kultury knowiskiej nie różniło się szczególnie od osadnictwa kręgu kultur pól popielnicowych. Występowały tu głównie osada osady otwarte. Gospodarka opierała się na uprawie ziemi oraz hodowli zwierząt.

Obrządek pogrzebowy

W obrządku pogrzebowym dalej żywe były elementy tradycji kultur mogiłowych. W omawianej kulturze dominują ciałopalne groby popielnicowe z obstawami i nakryciami kamiennymi. Nad takimi grobami usypywano niewielkich rozmiarów kopce z ziemi, mieszczące wewnątrz konstrukcje kamienne. Konstrukcje te najczęściej występują w postaci wieńców ułożonych z kamieni na obwodach kopców.

Inwentarz

W ceramice występują naczynia piętrowe, charakterystyczne dla kultury knowiskiej, a poza tym wazy dwustożkowate, naczynia wazowate z baniastymi brzuścami i cylindrycznymi szyjami o płasko rozchylonej krawędzi. Ponadto znane są także różnego rodzaju czerpaki, kubki i misy. W ogólnym zarysie ceramika nawiązuje do inwentarza kultury knowiskiej.

Wśród wyrobów metalowych spotyka się noże, brzytwy, miecze, zapinki dwudzielne i inne oraz szpile. Na cmentarzysku w Milavčach odkryto brązowy kociołek ustawiony na czterokolnym wózku brązowym. Wyroby metalowe w odróżnieniu od ceramicznych nawiązują do południowoniemieckiej kultury pól popielnicowych.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005.

Kultury 30 Sep 2009 No Comments

Kultura Deverel-Rimbury – kultura archeologiczna epoki brązu w Wielkiej Brytanii. Należy do kręgu kultur pól popielnicowych. Jednostka ta często jest błędnie nazywana w literaturze polskiej kulturą Deverell-Rimbury.

Spis treści

//

Geneza

Pojawienie się kultury Deverel-Rimbury wiąże się z przybyciem na terytorium południowej Anglii ludności kręgu kultur pól popielnicowych. Ludność ta przybyła najprawdopodobniej z obszarów dolnej Nadrenii.

Chronologia i obszar występowania

Kultura Deverel-Rimbury rozwijała się od okresu Hallstatt A do Hallstatt D2, kiedy jej stanowiska zaczęły zanikać, czyli istniała ona w latach 1200–500 p.n.e. Swoim zasięgiem obejmowała południową Anglię.

Gospodarka

Podstawą gospodarki kultury Deverel-Rimbury była uprawa ziemi i hodowla zwierząt. Znano przy tym radło, którym ryto krzyżujące się pod kątem prostym bruzdy, czego dowodem są odnajdywane dzisiaj ślady orki. Charakterystyczną formą dla omawianej kultury były tak zwane pola celtyckie, czyli prostokątne fragmenty terenu, oddzielone od siebie pasmami kamieni zebranymi z pól podczas uprawy.

Obrządek pogrzebowy

Charakterystyczną formą pochówku dla kultury Deverel-Rimbury są groby ciałopalne popielnicowe. Groby te, występujące w dużych grupach, liczących do stu pochówków, składały się na cmentarzyska zwane polami popielnicowymi.

Inwentarz

Inwentarz ceramiczny kultury Deverel-Rimbury nie był zróżnicowany co do formy. Występują tutaj naczynia beczułkowate i jajowate, zdobione listwami karbowanymi lub nacinanymi, znajdującymi się poniżej brzegu. Czasami przy krawędziach naczyń zrobione są dziurki. Ponadto znane są także naczynia wazowate z uszkami, zdobione za pomocą poziomych żłobków, nakłuć i ornamentu rytego. Naczynia te nawiązują formą i dekoracją, do swoich odpowiedników z innych kultur kręgu pól popielnicowych.

Ludność kultury Deverel-Rimbury rozwinęła swój własny ośrodek produkcji metalurgicznej, charakteryzujący się odmiennym stylem wyrobów, od tych znanych z innych części Wysp Brytyjskich. Ponadto mamy także do czynienia z wytworami pochodzącymi z północnej i środkowej Europy.

Przypisy

  1. ↑ Marek Gedl: Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna. Część III: Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, 1985, ss. 161-162. 
  2. ↑ Janusz Krzysztof Kozłowski (red.): Encyklopedia historyczna świata. Tom I: Prehistoria. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1999, ss. 225, 242. 

Bibliografia

  • Marek Gedl: Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna. Część III: Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, 1985. 
  • Janusz Krzysztof Kozłowski (red.): Encyklopedia historyczna świata. Tom I: Prehistoria. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1999. 

Linki zewnętrzne

Kultury 30 Sep 2009 No Comments

Grupa olsztyńska- wchodziła w skład kręgu kultur zachodniobałtyjskich. Stanowiska tej kultury występowały od V wieku n.e., a rozwijały się w VI-VII w. n.e. na terenach Pojezierza Mazurskiego oraz na terenach gdzie wcześniej występowały stanowiska kultury bogaczewskiej oraz niewielka część terenów kultury wielbarskiej. Powiązani z plemieniem Galindów

Obrządek pogrzebowy:

  • obrządek ciałopalny: jamowy lub popielnicowy.
  • pod grobami męskimi (wojownicy) umieszczano pochówki koni.
  • najbardziej znane cmentarzyska to Tumiany i Kielary
  • urny okienkowe - popielnice z prostokątnymi lub okrągłymi otworami imitującymi okna (powiązania z Sasami).

Inwentarz:

  • srebrne lub pozłacane bogato zdobione zapinki płytowe
  • brązowe lub pozłacane srebrne sprzączki
  • najbardziej znana sprzączka od pasa znaleziona na cmentarzysku w Kosewie koło Mrągowa

Poświadczone są kontakty dalekosiężne, które wyrażają się bogactwem zabytków metalowych, ozdób i częściami stroju należącymi do szeroko pojętej kultury germańskiej.

bibliografia

  • Wielka Historia Polski, tom I Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.),Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998
  • Encyklopedia historyczna świata tom I: Prehistoria, praca zbiorowe, opracowanie naukowe prof. Dr hab. Janusz K. Kozłowski, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres , Kraków 1999

Kultury 30 Sep 2009 No Comments


Rekonstrukcja pochówku popielnicowego.

Środkowodunajska kultura pól popielnicowych – kultura archeologiczna środkowej i młodszej epoki brązu. Należy do kręgu kultur pól popielnicowych. Jej nazwa pochodzi od obszaru, na którym występują jej stanowiska oraz od typowych dla niej rozległych cmentarzysk ciałopalnych popielnicowych.

Spis treści

//

Geneza

Kultura ta rozwinęła się na przełomie okresu brązu C i brązu D, czyli około 1300 lat p.n.e. Bazą była dla niej środkowodunajska kultura mogiłowa, zaliczana do kręgu kultur mogiłowych. Nowy model kulturowy pojawił się dzięki wpływom z obszarów wschodnich i południowo-wschodnich, czyli z rejonu objętego osadnictwem kultury pilińskiej.

Chronologia i obszar występowania

Środkowodunajska kultura pól popielnicowych rozwijała się od przełomu okresów brązu C i brązu D do końca okresu Hallstatt D, według podziału chronologicznego, dokonanego przez Paula Reineckego. Rozwój jej przypada więc na lata 1300–800 p.n.e. W jego obrębie wyróżnia się kulka faz, mianowicie:

  • Faza przejściowa – przełom okresu brązu C i D (około 1300 lat p.n.e.)
  • Faza starsza (zwana też welatycką, Baierdorf, czakańską, Chotin I i Vál I) – okres brązu D i Hallstatt A (1300–1050/1020 lat p.n.e.)
  • Faza młodsza (zwana też podolską, Stielfried, Chotin II i Vál II) – okres Hallstatt B (1050/1020–800 lat p.n.e.)

Swoim zasięgiem omawiana jednostka taksonomiczna obejmowała dorzecze środkowego Dunaju, a zwłaszcza zachodnią jego część. Zajmuje ona południowe Morawy, Dolną Austrię, południowo-zachodnią Słowację, zachodnie Węgry oraz Słowenię. W jej obrębie wyróżnianych jest kilka grup lokalnych:

  • Grupa czakańska – nazwana tak od stanowiska w miejscowości Čaka w Słowacji. Ta silnie wyróżniająca się grupa datowana jest na okres brązu D. Występuje ona w południowo-zachodniej Słowacji, w zachodnich Węgrzech i w Burgenlandzie. Mamy w niej do czynienia z pojawieniem się bogato wyposażonych pochówków pod kurhanami, które mają świadczyć o znacznym zróżnicowaniu w społeczeństwie tej grupy i wykształceniu się warstwy rządzącej.
  • Grupa chotińska (zwana też kulturą Vál, lub karpacką kulturą welatycką) – jest ona kontynuacją grupy czakańskiej. Wystąpił w niej zanik wspomnianego zróżnicowania społecznego. Nie wiadomo jednak co było tego przyczyną, chociaż przypuszcza się przesunięcie części ludności grupy czakańskiej na południe, w kierunku Bałkan i północnych Włoch.
  • Grupa welatycko-podolska (zwana też grupą Baierdorf-Stielfried) – występuje na południowych Morawach, w południowo-zachodniej Słowacji pomiędzy dolną Morawą a Wagiem i w przyległej części Dolnej Austrii.
  • Grupa Dobova (zwana też grupą Ruše) – południowa część obszaru zajętego przez omawianą kulturę.

Gospodarka

Największe znaczenie w gospodarce środkowodunajskiej kultury pól popielnicowych miała uprawa ziemi oraz hodowla zwierząt, głównie bydła i owiec, ale również świń i koni. Ponadto polowano na zwierzęta, najczęściej na sarny, jelenie i dziki. Rzadko spotyka się również kości niedźwiedzia i zajęcy.

Osadnictwo

Osadnictwo tej kultury miało charakter otwarty i stacjonarny, chociaż na terenach wyżynnych występują także osady obronne. Przykładem osady tej kultury jest stanowisko w Lovčičkach koło Vyškova. Występuje tu planowa organizacja zabudowy osiedla. Na powierzchni 3000 m² odkryto tu 13 budowli w konstrukcji konstrukcji słupowej, z których niektóre dzieliły się na kilka pomieszczeń, a wszystkie były rozmieszczone półkoliście wokół placu, w którego centrum znajdowała się znacznie większa od pozostałych obiektów budowla halowa. Nie jest do końca wyjaśnione do czego mogła ona służyć. Przypuszcza się, że pełniła funkcję domu zgromadzeń, bądź świątyni. W pomieszczeniach tych budynków znajdowały się paleniska, a całości towarzyszyły różne obiekty pomocnicze o charakterze gospodarczym.

Obrządek pogrzebowy

Obrządek pogrzebowy środkowodunajskiej kultury pogrzebowej charakteryzował się ciałopalnym, popielnicowym, lub jamowym, zazwyczaj płaskim typem pochówków. Zmarłych wyposażano w ceramikę oraz wyroby brązowe. Na obszarze Słowacji oraz przyległych partii Burgenlandu i Węgier, a w mniejszym stopniu także na Morawach, zwłaszcza w okresie brązu D, występowały również ciałopalne, bogato wyposażone pochówki pod kurhanami. Wysokość tych kopców dochodzi do kilku metrów, a średnica do kilkudziesięciu. Pochówki te były wyposażone w broń, a niekiedy nawet w pancerze z brązu. Świadczą one o dużym zróżnicowaniu społecznym we wczesnej fazie środkowodunajskiej kultury pól popielnicowych.

Inwentarz

W inwentarzu ceramicznym omawianej kultury można dostrzec zmiany w trakcie trwania jej rozwoju. W czasie fazy starszej występują: dwustożkowate naczynia o ostrym załomie, niekiedy zdobione gęsto rytymi kreskami na dolnej stronie brzuśca, baniaste naczynia wazowate z cylindrycznymi szyjami, często z facetowanymi krawędziami, naczynia jajowate, czerpaki profilowane, o wysokim uchu oraz liczne odmiany mis i kubków. Ponadto w grupie czakańskiej występowały jeszcze naczynia o dużych uchach dochodzących do krawędzi naczynia, zaś ornament charakteryzuje się tu dekoracją w postaci szerokich, ukośnych żłobków. Na terenie Moraw pojawiły się w tym czasie naczynia piętrowe, co jest efektem wpływu kultury knowiskiej. Z kolei w młodszej fazie inwentarz ceramiczny składał się między innymi z naczyń o baniastych i zaokrąglonych brzuścach, łagodnie profilowanych waz, zdobionych na brzuścach gęsto rytymi pionowymi żłobkami, a także podobnie żłobkowanych mis i kubków.

Wśród wyrobów metalowych spotyka się miecze brązowe różnych typów, noże, sierpy, groty oszczepów, brzytwy, w tym brzytwy o dwustronnym ostrzu z rękojeścią, siekierki oraz szpile brązowe, zapinki i bransolety. Znajdowane są one zarówno w zespołach grobowych jak i w często występujących w tej kulturze skarbach.

Zanik

Grupa ta zniknęła na przełomie okresu Hallstatt B i Hallstatt C, czyli około 800 lat p.n.e. Na jej bazie wykształciła się kultura wschodniohalsztacka.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.

Kultury 30 Sep 2009 No Comments

Next Page »