Archive for November, 2009


Ryty naskalne pochodzące najprawdopodobniej z kultury Polada

Kultura Polada - jest to kultura archeologiczna wczesnej epoki brązu. Znana przede wszystkim z górskich sanktuariów, w których odkryto liczne petroglify.

Spis treści

//

Geneza

Kultura Polada wykształciła się na bazie występującej w północnej Italii formy kultury pucharów dzwonowatych, przy przy pewnych widocznych elementach starszej kultury Remedello. Duże znaczenie w formowaniu się omawianej grupy miały także wpływy grup kulturowych, bazujących na wcześniejszej kulturze Vučedol-Zók, widoczne najbardziej w prowincji Wenecja. Podczas rozwoju tej jednostki kulturowej występowały ponadto wpływy kultury straubińskiej, które da się zauważyć zwłaszcza w zachodniej Lombardii.

Chronologia i obszar występowania

Okres rozwoju kultury Polada wypada na okres brązu A według podziału chronologicznego dokonanego przez Paula Reineckego. Istniała więc w latach około 2200-1700 p.n.e. Swoim zasięgiem obejmowała północną część Włoch, zwłaszcza Nizinę Padańską, sięgając do Piemontu. Jej wpływy poprzez Ligurię docierały na teren południowej Francji.

Gospodarka

Ludność kultury Polada zajmowała się rolnictwem oraz hodowlą. Ze stanowisk znamy ziarna niektórych zbóż, dzięki czemu wiemy, co uprawiano: pszenicę, proso i len. Hodowano natomiast owce, świnie i wyjątkowo konia.

Osadnictwo i budownictwo

Typową formą osadniczą dla kultury Polada są osady otwarte i osady palafitowe w rejonach północnych, zakładane na przybrzeżnych wodach jezior (na przykład nad brzegiem jeziora Garda i jeziora Ledro) i na mokradłach. Z osad palafitowych znane są znaleziska przedmiotów drewnianych i tkanin. Z przedpola alpejskiego znamy także osiedla wyżynne.

Obrządek pogrzebowy

W kulturze Polada występował szkieletowy obrządek pogrzebowy. Zmarłych chowano niekiedy pod kurhanami. Zdarzają się także pochówki jaskiniowe oraz pochówki w obrębie osiedli. Pod wpływem zachodnioeuropejskiej kultury megalitycznej wznoszono nad grobami, zwłaszcza na terenie Ligurii, kamienne menhiry o cechach antropomorficznych, zdobione rytami.

Inwentarz

W inwentarzu ceramicznym daje się zauważyć wpływy grupy lubliańskiej kultury Vučedol-Zók. Typowe formy naczyń to baniasty garnek uchaty, amfora, półkuliste misy czy czerpaki, naczynia dwustożkowe. Charakterystyczne są ucha z guzami na wierzchołku. Powierzchnia naczyń jest czerniona. W ornamentyce występują motywy geometryczne wykonane za pomocą nakłuć, listewki i rycie oraz inkrustacja dekoracji naczyń. Z innych wytworów glinianych często odnajdywane są płytki zdobione nakłuciami.

Inwentarz brązowy kultury Polada świadczy o dużym wpływie kultur środkowoeuropejskich, a zwłaszcza kultury straubińskiej, na obszar północnych Włoch. Spotyka się berła sztyletowe, siekierki płaskie lub z podniesionymi brzegami, trójkątne sztylety z pełną rękojeścią, haczyki na ryby i naszyjniki. Znane są z omawianej jednostki także znaleziska form odlewniczych i żużla miedzianego, co świadczy o istnieniu także lokalnej obróbki miedzi.

Wśród pozostałych surowców występują dość licznie wyroby krzemienne i kamienne, takie jak grociki strzał, wkładki do sierpów, kółka, wisiorki, drapacze, siekierki gładzone. Wśród przedmiotów kościanych występują szydła, groty oszczepów, młotki i kopaczki. Znane są także przedmioty drewniane, pochodzące z osad palafitowych. Należą do nich łuki, radła rylcowe, koła, oprawy narzędzi i naczynia drewniane.

Sanktuaria

Ewenementem na skale europejską w omawianym środowisku, są sanktuaria górskie z rytami naskalnymi. Znane są one z miejscowości Monte Bégo koło Ventimiglia i wąwozu Val Camonica w dolinie Oglio. Ich geneza sięga eneolitu, ale największy rozwój przypada na epokę brązu, o czym świadczą przedstawienia broni zawarte w petroglifach. Sanktuarium z Valcemonica funkcjonowało aż do przełomu er. Znamy z niego 20 tysięcy rytów, natomiast z Monte Bégo 36 tysięcy. Wśród przedstawień dominują wyobrażenia zwierząt łownych i hodowlanych, przedmiotów czy zjawisk. Zdarzają się petroglify z wątkiem narracyjnym, przedstawiające sceny walki, procesje, zaprzęgi z wozami, z radłem, jeźdźców, ceremonie pogrzebowe. Nie brak jest również przedstawień symbolicznych, kształtów geometrycznych czy symboli solarnych.

Dwóch walczących wojowników

Biegnąca postać

Symbol geometryczny

Seradina2.jpg

Dzika zwierzyna

Scena z polowania

Łucznik

Symbolicznie przedstawiona postać

Campanine spietro.jpg

Postać ludzka

Zanik

Kultura Polada zniknęła na schyłku okresu brązu A2, przekształcając się w nową jednostkę taksonomiczną, nazywaną przez badaczy kulturą terramare.

Przypisy

  1. ↑ Walter Ruckdeschel, Die Fruehbronzeitlichen Graeber Suedbayerns, Habelt Verlag Bonn 1978.
  2. ↑ B. Bagolini - L. Fasani, Das Ende des Neolithikums und der Beginn der Bronzezeit im Süden des mittleren Alpengebietes, (materiały kongresu w Weronie), Verona 1982, s. 329-341.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005.
  • Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.

Kultury 30 Nov 2009 No Comments


Kultury archeologiczne okresu przedrzymskiego epoki żelaza (600 lat p.n.e – I w. p.n.e.)

     grupy nordyckie

     kultura jastorfska

     grupa Harpstedt-Nienburger

     plemiona celtyckie

     kultura przeworska

     grupa gubińska

     kultura oksywska

     kultura wschodniobałtycka strefy leśnej

     kultura kurhanów zachodniobałtyjskich

     kultura zarubiniecka

     grupy estońskie

     grupy trackie

     kultura Poieneşti-Lukaševka (grupa kultury przeworsko-jastorfskiej)


Kultura zarubiniecka (kolor czerwony) i kultura przeworska (kolor zielony)


Kultury archeologiczne ok. III w. n.e.; kolor zielony – kultura przeworska, kolor jasnofioletowy – nadłabski krąg kulturowy; kolor czerwony – kultura wielbarska, kolor żółty – kultury bałtyjskie, kolor brązowy – kultura zarubiniecka, kolor pomarańczowy – kultura czerniachowska, ciemnoniebieski-cesarstwo rzymskie, kolor fioletowy (koła) – kultura kijowska


kierunki wędrówek plemion germańskich (750 l. p.n.e – I w. n.e.

Kultura przeworska – kultura archeologiczna, dawniej zwana kulturą wenedzką lub grupą przeworską kultury grobów jamowych, kultura epoki żelaza rozwijająca się między III w. p.n.e. a V w. n.e., na terenach obecnej Polski oraz Zakarpacia. Kultura przeworska zastąpiła na znacznej części swojego terytorium wcześniejszą kulturę pomorską.

Spis treści

//

Chronologia geneza i zanik

Nazwę tej kulturze nadano od miasta Przeworsk, od którego w niewielkiej odległości leży miejscowość Gać, w której znaleziono cmentarzysko. Pierwszej publikacji tego stanowiska dokonał w 1909 r. Karol Hadaczek, jednak do literatury nazwę wprowadzono dopiero w latach trzydziestych. Geneza powstania kultury przeworskiej nie została w pełni wyjaśniona, jednak pewne jest, iż wpływ na jej rozwój miała ludność kultury pomorskiej oraz grobów kloszowych. Tereny kultury przeworskiej są przypisywane wzmiankowanym przez autorów starożytnych plemionom Lugiów. Nie bez znaczenie pozostały też szerokie wpływy kultury lateńskiej, wędrówki plemion np: Bastarnów i Skirów. Zgromadzony materiał archeologiczny kultury przeworskiej datowany jest od fazy C2 okresu lateńskiego do okresu wędrówek ludów (200/250 lat p.n.e. do ok. 450 roku n.e.).

Kultura przeworska zanikła w starszej części okresu wędrówek ludów.

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Ludność kultury przeworskiej w okresie przedrzymskim zajmowała tereny Śląska, Wielkopolski, Mazowsza, Podlasia i części Małopolski. Drobne lecz nie istotne zmiany w zasięgu jej występowania obserwujemy w okresie rzymskim. Stanowiska tej kultury graniczyły w II-I wieku p.n.e. ze stanowiskami kultury oksywskiej od północy, kręgu jastorfskiego od zachodu, kultury zarubinieckiej od wschodu oraz osadnictwa celtyckiego oraz kultury puchowskiej od południa. W V wieku n.e. ze stanowiskami ludności kultury: luboszyckiej oraz kręgu nadłabskiego od zachodu, grupy dębczyńskiej od północy oraz kultury wielbarskiej od wschodu.

Oprócz zwartych obszarów istniały enklawy osadnictwa przeworskiego: środkowe Niemcy nad Soławą.

Charakterystyczne wytwory kulturowe


Fragment rzymskiego miesza z Podlodowa w powiecie tomaszowski lubelskim, z wyobrażeniami Marsa i Wiktorii, znaleziony w grobie wojownika kultury przeworskiej

Inwentarz

Charakterystyczne dla ludności kultury przeworskiej jest duża ilość przedmiotów żelaznych. Są to umba z kolcem, klamry do pasa o formie sztabkowej lub zawiasowej, a także koliste sprzączki, nożyki sierpikowate, a także zestawy narzędzi w postaci młotków, pilników, kowadełek, obcęgów i tłoczków oraz zestawy toaletowe: nożyce, półksiężycowate brzytwy , szczypce.

Ceramika

Ceramikę wytwarzana przez ludność przeworską była lepiona ręcznie i możemy podzielić ją na dwie grupy. Do pierwszej z nich zalicza się tzw. ceramika stołowa. Prezentowała zróżnicowaną formę o cienkich ściankach, wygładzonych i czernionych powierzchniach wykonanych starannie. Do drugiej grupy zalicza się ceramika tzw. kuchenna – grubościenna, słabo wykonana, o chropowatych powierzchniach.

Osadnictwo

Formą przewodnią w budownictwie były niewielkie półziemianki, o wymiarach 3×5 metra, ze słupami podtrzymującymi dach. Występowały też większe konstrukcję naziemne, słupowe. W fazie B2 nastąpił wzrost gęstości osadnictwa oraz powstawanie nowych skupisk osadniczych. W IV i V wieku widoczne jest zahamowanie rozwoju osadnictwa oraz jego powolny zanik.

Obrządek pogrzebowy


Kurhan książęcy z ok. 180 r. n.e. w Przywozie.

W pierwszych fazach rozwojowych ludność praktykowała głównie obrządek ciałopalny, w którym przeważały groby jamowe nad popielnicowymi. Niezwykle rzadko występowały czyste groby popielnicowe. Zmarłych wyposażano w dary (dla mężczyzn typowe: broń, ostrogi, nożyce, brzytwy, osełki, narzędzia kowalskie, klamer do pasa; dla kobiet: dwie żelazne zapinki drucikowate, klamry, przęśliki i noże sierpikowate), przy czym praktykowano zwyczaj palenia ich razem z kośćmi. Większe dary (miecze) były gięte i łamane. Bardzo rzadko występowały groby szkieletowe (zasięg pokrywa się ze wcześniejszym osadnictwem celtyckim), w których ciała zmarłych układano na boku w pozycji embrionalnej. Rzadko też występowały groby książęce (odkryte np. w Przywozie) oraz kamienne nasypy przykrywające szczątki w miejscu kremacji – kurhany siedlemińskie. W niektórych rejonach odkryto kamienne stelle, bruk kamienny oraz kamienne kręgi spełniające funkcje ogrodzeń.

Gospodarka i społeczeństwo

Podstawą gospodarki tej kultury było przede wszystkim rolnictwo oraz hodowla zwierząt. Poświadczony jest handel ze strefą południowoeuropejską, co poświadczone jest przez liczne importy np: dzbany, situle z Italii. Na wysokim poziomie stała produkcja rzemieślnicza.

Bibliografia

  1. Encyklopedia historyczna świata tom I: Prehistoria, praca zbiorowe, opracowanie naukowe prof. Dr hab. Janusz K. Kozłowski, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999
  2. Kultura pradziejowa na ziemiach Polski, zarys, Jerzy Filip Gąssowski, PWN, Warszawa 1985
  3. Wielka Historia Polski, tom I, Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998
  • Andrzej Buko, Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej, Trio, Warszawa 2006
  • Kazimierz Godłowski, Janusz K. Kozłowski, Historia starożytna ziem polskich
  • Witold Hensel, Polska Starożytna, Ossolineum, Wrocław 1980
  • Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich, Wielka Historia Polski, tom 1, cz 1, Fogra, Kraków 2003
  • Andrzej Kokowski, Starożytna Polska, Trio, Warszawa 2005
  • Henryk Łowmiański, Początki Polski. Z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e., PWN, Warszawa 1964
  • Paweł Józef Szafarzyk, Słowiańskie starożytności, PZPN, Poznań 2003
  • Jerzy Wielowiejski, Życie codzienne na ziemiach Polski w okresie wpływów rzymskich (I-V w.), PIW, Warszawa 1975
  • Jan Żak, Ziemie Polski w starożytności ed. Jerzy Topolski, Dzieje Polski do roku 1501, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993

Przypisy

  1. ↑ Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski – Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.)

Kultury 30 Nov 2009 No Comments

Kultura dżarmo - nazwa jednostki kulturowej związana jest z eponimicznym stanowiskiem Dżarmo. Zespół zjawisk kulturowych obejmował swym zasięgiem strefę Zagrosu. Współcześnie znajdująca się na terytorium Iraku, na wschód od Kirkuku. Rozwój tej jednostki kulturowej trwał w ciągu 7 tysiąclecia p.n.e. Inwentarz ceramiczny reprezentowany jest przez naczynia wykonywane z gliny schudzonej sieczką. Na niniejsze naczynia nie nanoszono w zasadzie ornamentu. Na stanowisku Dżarmo poświadczona jest obecność figurek glinianych przedstawiających ludzi i zwierzęta. Konstrukcje mieszkalne wznoszone były na planie prostokąta, do których wznoszenia posługiwano się ubitym mułem. Ludność niniejszej jednostki kulturowej zajmowała się głównie uprawą pszenicy, jęczmienia poświadczona jest także hodowla kóz, owiec, świń.

Bibliografia

  • Janusz K. Kozłowski, Wielka Historia Świata, t. II Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Fogra, Kraków 2004.
  • Janusz K. Kozłowski, Archeologia Prahistoryczna, t. I Starsza Epoka Kamienia, Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1972.
  • Piotr Kaczanowski, Janusz K. Kozłowski, Wielka Historia Polski , t.1 Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Fogra, Kraków 1998.
  • Janusz K. Kozłowski (opracowanie naukowe), Encyklopedia historyczna świata, t. I Prehistoria, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.
  • Bolesław Ginter, Janusz K. Kozłowski, Technika obróbki i typologia wyrobów kamiennych paleolitu, mezolitu i neolitu (wyd. III), PWN, Warszawa 1990.
  • J.Desmond Clark, Prahistoria Afryki, PWN, Warszawa 1978.

Kultury 30 Nov 2009 No Comments


Pozostałości po kulturze Thule

Kultura Thule - cywilizacja pierwszych mieszkańców tundry arktycznej, którzy osiedlili się na Alasce, wokół Cieśniny Beringa. Byli oni przodkami współczesnych Eskimosów.

Pierwsze plemiona polowały na woły piżmowe, nie korzystając jeszcze z zasobów morza. Stopniowo zostały zastąpione przez inne, które również żyły wokół Cieśniny Beringa. Największe ich skupisko znajdowało się na Wyspie Św. Wawrzyńca. Ludzie ci polowali na zwierzęta lodowe oraz na wieloryby i foki. Budowali duże łodzie pokryte skórą morsów lub fok, dzięki czemu mogli polować na krach. Wykonywali także sanie, by móc przemieszczać się po pokrytym śniegiem lodzie. W czasie zimy mieszkali w niskich połowicznie zakopanych domach, których dachy były umocnione kośćmi wielorybów. Rozprzestrzeniali się od Alaski po Grenlandię.

Zobacz też

  • kultura Dorset

Bibliografia

  • D. Rootes, Wokół biegunów, Śladami odkrywców, Wyd. GeoCenter, Warszawa 1996, ISBN 83-86146-83-4

Kultury 30 Nov 2009 No Comments

Kultura strzyżowska – kultura występująca w epoce brązu na terenach Polski i Wołynia.

W Polsce występowała w pierwszej połowie II tysiąclecia p.n.e., we wschodniej części Wyżyny Lubelskiej. Charakteryzowała się małymi, otwartymi osadami i krótkotrwałymi obozowiskami, przeważnie na wzniesionych obszarach lessowych, lub cyplach wysokich teras rzecznych. Budownictwo składało się głównie z drewnianych naziemnych budowli zrębowych, ze ścianami oklejonymi gliną, ziemianek, szałasów i spichlerzy do przechowywania zboża. Czasami wewnątrz domostw znajdowały się paleniska.

Gospodarka opierała się na hodowli bydła, kóz, owiec, trzody chlewnej, koni, gęsi i psów. Praktykowano także łowiectwo, rybołówstwo i zbieractwo. Dość dobrze rozwinięty był także handel, o czym świadczą dość liczne importy.

Pochówki, o obrządku szkieletowym, praktykowano na terenie osad i na cmentarzyskach. Ciała układano najczęściej na wznak, w groby płaskie, jamowe, owalne i prostokątne, czasami z kamienną obudową. Zmarłego wyposażano w ozdoby z muszli, fajansu lub miedzi, a także w wyroby krzemienne, kościane i ceramiczne.

Kultury 30 Nov 2009 No Comments

kultura madziarowska (sk. maďarovská kultúra) – kultura archeologiczna wczesnej i starszej epoki brązu, będąca częścią tak zwanego horyzontu madziarowsko-wieterzowskiego. Jej nazwa pochodzi od stanowiska we wsi Mad’arovce (obecnie Malinovec), położonej niedaleko Levic na Słowacji.

Spis treści

//

Geneza

Jej genezy doszukujemy się na bazie kultury Kisapostag przy silnych wpływach wczesnej fazy kultury unietyckiej. Duże znaczenie miały też oddziaływania kultur o powiązaniach ze środowiskiem anatolijsko-egejskim i bałkańskim.

Chronologia i obszar występowania

Kulturę madziarowską datujemy według chronologii Paula Reineckego na okresy epoki brązu A2 i B1, czyli według lat kalibrowanych na 1950–1500 lat p.n.e. W kulturze tej wyróżniono trzy fazy jej istnienia:

  1. unietycko-madziarowska (nazywana unietycko-kosztańską we wschodniej Słowacji)
  2. klasyczną
  3. późną

Zasięgiem swoim obejmuje południowo-zachodnią Słowację, częściowo także północno-zachodnie Węgry oraz Burgenland w Austrii. Wyróżnia się także grupę wschodnią we wschodniej Słowacji.

Osadnictwo i budownictwo

Ludność kultury madziarowskiej zamieszkiwała osady lokowane na wzgórzach, a także osady w typie telli. Osady te były fortyfikowane wałami ziemnymi lub kamiennymi i fosami. W osiedlach znajdowały się budynki mieszkalne kwadratowe lub prostokątne, z paleniskami wewnątrz. Grube warstwy kulturowe świadczą o stosunkowo intensywnym osadnictwie w obrębie grodów i o długim ich zamieszkiwaniu. Duża ilość znajdowanych zabytków metalowych świadczy o rozwiniętej produkcji metalurgicznej. Rozwinięty był także przemysł kościany i rogowy. Najbardziej znane z osad kultury madziarowskiej to: Nitranský Hrádok-Zámeček, która otoczona była wałem o konstrukcji plecionkowej, Veselé, Mistelbach i Ivanovce.

Obrządek pogrzebowy

Cmentarzyska tej kultury są dość słabo rozpoznane. Spotyka się pochówki szkieletowe w jamach lub w warstwie kulturowej na terenie osad. W młodszej fazie pojawiają się pochówki ciałopalne, także spotykane w obrębie osiedli. Na stanowisku w miejscowości Borotice odkryto kurhanowe cmentarzysko na którym kurhany były otoczone rowkiem dookolnym. Znane są też pochówki dzieci w naczyniach glinianych - pitosach. W grobach tej kultury dość często spotykamy ślady rabunku. Można zauważyć, że wybierano z odkopanych pochówków konkretne kości, zwłaszcza żebra. Nie wiadomo jednak czy groby te były obrabowane przez ludność tej samej kultury.

Inwentarz

Ceramika kultury madziarowskiej jest dość zróżnicowana pod względem formy. Licznie występują tu dzbany (między innymi dzbany na małych nóżkach) i kubki o wysokiej szyjce, z uchem łączącym krawędź z nasadą szyjki oraz kubki beczułkowate, przypominające formą naczynia z kultury unietyckiej. Spotyka się też smukłe wazki o wyodrębnionych wysokich szyjkach, zaopatrzone w małe uszka u nasady szyi, naczynia o esowatym profilu, o powierzchni obmazywanej lub zdobionej tekstylnym ornamentem, a także różne odmiany mis. Wśród motywów i technik zdobniczych spotyka się inkrustację, zapewne zapożyczoną z południa.

Na osadach znajduje się dużo form odlewniczych, jak też liczne wyroby brązowe: szpile różnych typów, siekierki z piętką, groty włóczni i czekany.

Dużo jest także wyrobów z kości i rogu, są to: szydła, igły, kopaczki, młotki rogowe, narzędzia o zębatej krawędzi, wykonane najczęściej na łopatkach bydlęcych, a także różne ozdoby, między innymi pierścienie zdobione spiralami, liniami falistymi czy plecionką. W zdobnictwie na tych wyrobach występują nawiązania do mykeńskich elementów zdobniczych.

Zanik i wpływ na powstanie innych kultur

W okresie swojego pełnego rozwoju, kultura madziarowska oddziaływała w kierunku zachodnim, a także w pewnym stopniu w kierunku północnym. W wyniku tych oddziaływań, a prawdopodobnie także w związku z przemieszczeniami ludności madziarowskiej na tereny zajmowane dotąd przez ludność kultury unietyckiej, wytworzyła się na południowych i środkowych Morawach, a także w przyległej części Dolnej Austrii nowa jednostka kulturowa, czyli kultura wieterzowska. Wpływy kultury madziarowskiej w kierunku północnym doprowadziły do wykształcenia się na terenie Górnego Śląska, a zwłaszcza na Płaskowyżu Głubczyckim grupy nowocerekwiańskiej. Okres owej ekspansji niektórzy badacze określają jako “Brąz A3″. Kultura madziarowska zaczęła zanikać w okresie brązu B1 (1700–1500 lat p.n.e), najdłużej utrzymując się w północno-zachodnich Węgrzech.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005

Kultury 30 Nov 2009 No Comments

Spis treści

//

Kryterium Wydzielenia

Nazwa kultury pochodzi od epomicznego stanowiska archeologicznego w Mierzanowicach koło Opatowa (Mierzanowice, woj. świętokrzyskie).W dawniejszych opracowaniach materiał archeologiczny obecnej kultury mierzanowickiej określany był jako kultura tomaszowska (Tomaszów, woj. krakowskie). W obrębie kultury mierzanowickiej można wydzielić również jej lokalne grupy: samborzecką (woj. tarnobreskie) oraz iwanowicką (woj. krakowskie) i pleszowską (Kraków-Pleszów). Ludność kultury mierzanowickiej należała do przykarpackiego kręgu kultur episznurowych.

Chronologia, geneza i zanik

Kultura mierzanowicka wykształciła się jako bezpośrednia kontynuacja kultury chłopice - veselè. J.Machnik wyróżnia dwie fazy rozwoju kultury mierzanowickiej. Starsza datowana na brąz A1 (według chronologii naddunajskiej) oraz młodszą (schyłkową) datowaną na koniec brązu A1 i początek brązu A2.

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Ludność kultury mierzanowickiej zajmowała obszary rozciągające się w dorzeczu górnej Wisły, położone przeważnie na lewym jej brzegu. Część wschodnia rozciągała się do Wyżyny Sandomierskiej (grupa samborzecka), a zachodnia do Wyżyny Miechowskiej. Na południu kultura przenikała wzdłuż doliny Dunajca, sięgając do Kotliny Sądeckiej. Kultura mierzanowicka sąsiadowała od północy z kulturą iwieńską oraz kulturą grobsko-śmiardowską, od wschodu z kulturą strzyżewską, a od zachodu z kulturą unietycką.

Charakterystyczne wytwory kulturowe

Ceramika kultury mierzanowickiej wykazuje poważne zróżnicowanie lokalne. Obok tradycji kultury ceramiki sznurowej widoczne są oddziaływania wczesnobrązowych kultur naddunajskich. Najpopularniejsze formy ceramiczne odnajdywane na stanowiskach kulturowych to dwuuche amfory, naczynia garnkowate o esowatym profilu zdobione guzkami oraz poziomymi listewkami poniżej wlewu., a także naczynia o jajowatym brzuścu zaopatrzone w dwa masywne ucha umieszczone u nasady wyodrębnionej szyjki. Bardzo charakterystyczne dla omawianej kultury były również występujące w grobach kolie złożone z paciorków fajansowych kościanych czy wykonanych z muszli. Wśród wyrobów metalowych szczególnie charakterystyczne są miedziane zausznice w kształcie wierzbowego liścia, płaskie siekierki miedziane czy dłuta z podniesionymi brzegami.

Osadnictwo

Znane są głównie małe osiedla i sezonowe obozowiska. Do celów mieszkalnych wykorzystywano też jaskinie. Spotyka się także większe osiedla (np. Iwanowice) zakładane na wzniesieniach. W Iwanowicach przebadano część rowu o kilkumetrowej szerokości, ale funkcja tego obiektu nie jest jasna. W obrębie osiedli trafiano na jamy zasobowe tworzące zgrupowania być może stanowiące pozostałości poszczególnych gospodarstw.

Obrządek pogrzebowy i wierzenia

Cmentarzyska ludności kultury mierzanowickiej zakładane były w pobliżu osiedli. Cmentarzyska były różnej wielkości. Największe liczyły od 150 do 300 pochówków. Groby były szkieletowe i przeważnie płaskie. Zmarłych składano do owalnych lub prostokątnych jam grobowych albo w trumnach z kłód drewnianych albo też owiniętych w matę lub plecionkę z cienkich patyków. Układ zwłok bywa skurczony jak i wyprostowany. Wedle starszych tradycji kultury ceramiki sznurowej zmarłych mężczyzn układano na prawym, a kobiety na lewym boku. W nielicznych przypadkach składano dwóch osobników dorosłych, jak również osoby dorosłej i dziecka. W wyposażeniu grobowym spotykamy oprócz fajansowych kolii, także kamienne i kościane narzędzia czy broń (zwłaszcza krzemienne grociki strzał), szpile kościane oraz nieliczne wyroby metalowe, przeważnie ozdoby miedziane.

Gospodarka

Ludność kultury mierzanowickiej zajmowała się głównie hodowlą zwierząt, o czym świadczą duże ilości kości kóz, owiec i bydła rogatego. Znaczenie miała też zapewne uprawa ziemi. W dalszym ciągu dla ludności kultury mierzanowickiej duże znaczenie miał przemysł krzemienny.

Bibliografia

1. Witold Hensel - “Prehistoria Ziem Polskich”, t.III, wyd. PAN, Ossolineum, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, 1979

2. Jerzy Kmieciński - “Pradzieje Ziem Polskich”, t.I, cz.2 Epoka Brązu i początki Epoki Żelaza, wyd. PWN Warszawa-Łódź, 1989

3. J.K.Kozłowski - “Encyklopedia Historyczna Świata” t.I, Prehistoria, wyd. Opress, Kraków, 1999

Kultury 30 Nov 2009 No Comments

Grupa lubuska - stanowiska tej grupy datowane są od okresu wczesnorzymskiego, aż do początku młodszego okresu rzymskiego, kiedy zanikły pod wpływem naporu ludności kultury luboszyckiej. Grupa lubuska została wydzielona w wyniku nakładania się wpływów kultury przeworskiej oraz nadłabskiego kręgu kulturowego, a stanowiska tej kultury swym obszarem obejmowały na terenach środkowego i dolnego Nadodrza.

Bibliografia

  • Wielka Historia Polski, tom I Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.),Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998

Kultury 30 Nov 2009 No Comments

Kultura knowiska (cz. knovízská kultura) – kultura archeologiczna środkowej i młodszej epoki brązu. Jest ona silnie powiązana z kręgiem kultur pól popielnicowych. Eponimem jest dla niej miejscowość Knovíz koło Slan w Czechach środkowych i zachodnich, gdzie odkryto stanowisko archeologiczne tej kultury.

Spis treści

//

Geneza

Kultura knowiska powstała na podłożu lokalnej grupy z kręgu kultur mogiłowych. Zmieszały się w niej cechy grupy czesko-palatynackiej i środkowodunajskiej kultury mogiłowej. Zdaniem Marka Gedla pewne znaczenie musiał mieć wkład istniejących jeszcze na tym terenie starych tradycji związanych z kulturą unietycką z wczesnej epoki brązu. Dawniej popularną była, odrzucona obecnie teoria, o powstaniu kultury knowiskiej pod wpływem kultury łużyckiej, na co wskazywać miał inwentarz ceramiczny.

Chronologia i obszar występowania

Omawiana jednostka kulturowa rozwijała się od okresu brązu D, do okresu Hallstatt B2-3, według podziału chronologicznego dokonanego przez Paula Reineckego. Przypada to w latach kalibrowanych na okres 1300–750 lat p.n.e. W jej rozwoju wyróżniamy dwa etapy i kilka faz:

  • etap właściwy kultury knowiskiej, dzielący się na:
    • faza I – brąz D i początki okresu Hallstatt A1 (1300–1200 lat p.n.e.);
    • faza II – Hallstatt A1 (1200–1100 lat p.n.e.);
    • faza III – Hallstatt A2 (1100–1050/1020 lat p.n.e.);
  • etap sztitarski (od miejscowości Štitary), dzielący się na:
    • faza Štitary I – Hallstatt B1 (1050/1020–950/920 lat p.n.e.);
    • faza Štitary II – Hallstatt B2-3 (950/920–800 lat p.n.e.).

Kultura knowiska rozwijała się głównie na obszarze Kotliny Czeskiej, w Czechach środkowych i zachodnich. Jej wpływy sięgały jednak dalej, na teren południowych Czech, do północnej Bawarii oraz do Turyngii, gdzie rozwijała się kultura unstrucka.

Gospodarka

Podstawą gospodarki ludności kultury knowiskiej była uprawa ziemi. Znano już większość uprawianych na naszych ziemiach zbóż, natomiast najpopularniejsze były pszenica i proso, których ziarna występują na stanowiskach archeologicznych. Ponadto zajmowano się również hodowlą zwierząt.

Osadnictwo i budownictwo

Osady kultury knowiskiej miały charakter otwarty, chociaż przypuszcza się, że pod koniec istnienia omawianej jednostki taksonomicznej pojawiły się osiedla obronne. Osady lokowano w pobliżu rzek i innych zbiorników wodnych. Budynki naziemne były wznoszone w konstrukcji słupowej, z fazy sztitarskiej zaś znane są również duże półziemianki. Poza tym na osiedlach kultury knowiskiej występuje dużo kolistych lub owalnych jam.

Ośrodki kultowe

W kulturze knowiskiej, z okresu Hallstatt A znane są dwa obiekty, które przez badaczy zostały określone jako mające pełnić funkcję kultową. Pierwszy z tych obiektów znany jest z osady w miejscowości Mutějovice koło Rakovníka. Miał on średnicę 10 metrów i otoczony był podkowiastym rowem. Drugi natomiast, pochodzący z dzielnicy Čakovice w Pradze, miał średnicę 17-18 metrów i również otoczony był rowem, wewnątrz którego znajdowała się stela wykonana z piaskowca.

Obrządek pogrzebowy

Omawiana jednostka kulturowa znana jest przede wszystkim z małej wielkości cmentarzysk ciałopalnych, jednak w obrębie osad występują pojedyncze pochówki szkieletowe. W grobach tych zwłoki były ułożone na boku w pozycji skurczonej. Poza tym spotyka się również pochówki podwójne, najczęściej matek z dziećmi. Osobną grupą są pochówki szkieletowe o nietypowym układzie szkieletu. W niektórych przypadkach dwa ciała były ułożone bezpośrednio na sobie lub w poprzek. Niektóre ze szkieletów były ustawione twarzą do ziemi, inne natomiast znajdowały się w pozycji siedzącej. Charakterystyczne są również pochówki częściowe, przypadki, kiedy do jednego szkieletu dołożono kilka kości z innego, oraz pochówki gromadne i pochówki gromadne poćwiartowanych ciał. Te nietypowe, głównie męskie groby wiąże się z fazą III etapu właściwego i z etapem sztitarskim.

Kanibalizm

W kulturze knowiskiej, na wielu jej osadach spotyka się, rozrzucone w warstwach kulturowych i jamach odpadkowych, analogicznie do kości zwierzęcych, kości ludzkie. Świadczy to o uprawianiu przez ludność kultury knowiskiej kanibalizmu. Ilość takich znalezisk wskazuje, że ludożerstwo było w omawianej kulturze uprawiane na o wiele większą skalę, niż w sąsiednich grupach, gdzie miało zapewne głównie charakter rytualny.

Inwentarz

Najbardziej charakterystycznymi dla ceramiki tej kultury naczyniami, były tak zwane naczynia piętrowe, składające się z kilku “pięter”, co tworzy wrażenie nałożenia jednego naczynia na drugie. Występują one najliczniej w fazie II. Poza tym w inwentarzu ceramicznym występują naczynia wazowate o wyodrębnionej szyi, zaopatrzone w dwa ucha u jej nasady oraz rozmaite misy i czerpaki. Widoczne są liczne nawiązania w ceramice do kultury łużyckiej. Inwentarz metalowy zaś nawiązuje przede wszystkim do południowoniemieckiej kultury pól popielnicowych.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.

Kultury 30 Nov 2009 No Comments

Kultura ananińska, kultura epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, rozwijająca się od IX do II wieku p.n.e. w dorzeczu środkowej Wołgi, Kamy, Wiatki i Biełajej. Osiedla tej kultury sytuowane były najczęściej na nadrzecznych cyplach. Gospodarka opierała się na hodowli głównie koni, a w dalszej kolejności bydła i świń uzupełnianą rolnictwem, którego znaczenie wzrastało wraz z biegiem lat. Silnie rozwinięta była metalurgia brązu i żelaza, wytwarzane były głównie elementy uzbrojenia (groty oszczepów, grociki do strzał łuków, sztylety, czekany) zdobione symboliką zoomorficzną. Cmentarzyska charakteryzowały się dużym rozmiarem, często więcej niż 1000 grobów. Pochówki szkieletowe.

Bibliografia

  • Praca zbiorowa pod redakcją naukową Joachima Śliwy, 2005, Wielka Historia Świata Tom 2 Stary i Nowy Świat od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Oficyna Wydawnicza FOGRA, ss. 472, ISBN 83-85719-83-0.

Kultury 30 Nov 2009 No Comments

Next Page »