Archive for December, 2009

Kultura Suciu de Sus (znana także jako kultura Felsöszöcs lub kultura Felsöszöcs-Stanowo) – kultura archeologiczna środkowej epoki brązu obejmująca obszar dorzecza górnej Cisy.

Spis treści

//

Geneza

Omawiana jednostka kulturowa powstała na bazie kultury Otomani, której stanowiła kontynuację. Po części rozwijała się ona na wspólnym terytorium z kulturą pilińską.

Chronologia i zasięg występowania

Kultura Suciu de Sus rozwijała się w stosunkowo krótkim okresie czasu. Datuje się ją na okres brązu D, według podziału chronologicznego dokonanego przez Paula Reineckego, czyli na lata 1300–1200 p.n.e. Swoim zasięgiem obejmowała obszar dorzecza górnej Cisy w północno-zachodniej Rumuni, północno-wschodnich Węgrzech oraz na Ukrainie Zakarpackiej. Elementy inwentarza tej kultury spotyka się w Siedmiogrodzie, gdzie rozwijała się grupa Berkesz-Demecser.

Osadnictwo

Osadnictwo kultury Suciu de Sus miało charakter otwarty. Zamieszkiwano głównie osady tellowe charakteryzujące się zwartą zabudową. Nie istnieją żadne dowody poświadczające, że osiedla te były w jakiś sposób fortyfikowane.

Obrządek pogrzebowy

 Osobny artykuł: Lăpuş (stanowisko archeologiczne).

Obrządek pogrzebowy kultury Suciu de Sus był ciałopalny. Zmarłych chowano w popielnicach wkładanych do jam wykopanych w ziemi. Były to zazwyczaj groby płaskie, to znaczy nie wznoszono nad nimi żadnych nasypów, chociaż zdarzały się od tego wyjątki. Groby te tworzyły w większych skupieniach cmentarzyska. Wyjątkowym stanowiskiem jest cmentarzysko położone w miejscowości Lăpuş w okręgu Marmarosz. Na stanowisko to składa się kilkadziesiąt kurhanów o średnicach od 20 do 100 metrów, wysokich na 5 metrów. Pod nasypami odkryto groby ciałopalne, bezpopielnicowe, w których szczątki rozsypano po wykopanej jamie. Wyposażone były w dużą liczbę naczyń oraz wyrobów metalowych, zarówno brązowych jak i żelaznych. Przedmioty te trudno jest przyporządkować do jednej kultury, jednak na podstawie bogatej dekoracji i formy naczyń cmentarzysko w Lăpuş uważa się za stanowisko należące do kultury Suciu de Sus.

Inwentarz

Formy ceramiczne charakterystyczne dla inwentarza kultury Suciu de Sus to między innymi głębokie misy, wazy, naczynia sitowate, duże garnki, kubki i gliniane piecyki przenośne. Charakterystyczna jest również dekoracja naczyń. Ornament był głęboko ryty, niekiedy wycinany, a następnie wypełniany białą inkrustacją. Wśród motywów zdobniczych występują będące efektem podłoża kultury Otomani spirale i ornament krzywolinijny, a także wynikające z wpływów kultury Wietenberg trójkąty i inne znaki, jakby wycięte na powierzchni naczynia. W omawianej jednostce taksonomicznej występowały również skarby, z których znamy wyroby brązowe. Były to czekany i naramienniki z tarczkami spiralnymi.

Bibliografia

  • Marek Gedl: Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna. Część III: Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, 1985. 
  • Janusz Krzysztof Kozłowski (red.): Encyklopedia historyczna świata. Tom I: Prehistoria. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1999. 

Kultury 31 Dec 2009 No Comments

Samarra - kultura archeologiczna rozwijająca się w neolicie, nazwa niniejszej jednostki kulturowej związana jest z eponimicznymi stanowiskami Tell es-Sawwan i Czoga Mami. Zespół zjawisk kulturowych utożsamianych z omawianą kulturą obejmował swym zasięgiem obszary zlokalizowane nad południe od kultury hassuna czyli obszary od środkowego Eufratu na zachodzie do Zagros na wschodzie. Rozwój tej jednostki kulturowej wyznaczają daty od ok 6100 do ok 5500 p.n.e. Ceramika użytkowa kultury Samarra malowana była na ciemnobrązowy odcień ( wewnątrz i zewnątrz). Po raz pierwszy zastosowano wówczas motywy geometryczne połączone z figuralnymi (antropomorficzne i zoomorficzne). Wśród znalezisk można wymienić figurki kobiet z oczami wypełnionymi bitumem oraz w kształcie kawy. Do głównych form naczyń zaliczyć należy owalne półmiski, półkoliste misy oraz koliste dzbany. Z kulturą Samarra wiąże się zastosowanie po raz pierwszy na Bliskim Wschodzie sztucznego nawadniania pól, dzięki czemu rolnictwo osiągnęło bardzo wysoki poziom. Konstrukcje mieszkalne wznoszone były na planie koła bądź prostokąta, a do ich budowy posługiwano się cegłą mułową. Pod podłogami domostw często znajduje się pochówki, szczególnie dzieci, które wyposażano w kamienne paciorki, gliniane i alabastrowe statuetki bogiń i naczynia z alabastru. Ludność niniejszej jednostki kulturowej zajmowała się głównie uprawą pszenicy, jęczmienia, soczewicy oraz grochu poświadczona jest także hodowla kóz, i owiec. Najważniejsze stanowiska archeologiczne: Tell al-Sawwan, Czoga Mami.

Bibliografia

  • Janusz K. Kozłowski, Wielka Historia Świata, t. II Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Fogra, Kraków 2004.
  • Janusz K. Kozłowski, Archeologia Prahistoryczna, t. I Starsza Epoka Kamienia, Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1972.
  • Piotr Kaczanowski, Janusz K. Kozłowski, Wielka Historia Polski , t.1 Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Fogra, Kraków 1998.
  • Janusz K. Kozłowski (opracowanie naukowe), Encyklopedia historyczna świata, t. I Prehistoria, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.
  • Bolesław Ginter, Janusz K. Kozłowski, Technika obróbki i typologia wyrobów kamiennych paleolitu, mezolitu i neolitu (wyd. III), PWN, Warszawa 1990.
  • J.Desmond Clark, Prahistoria Afryki, PWN, Warszawa 1978.

Kultury 30 Dec 2009 No Comments

Kultura Deverel-Rimbury – kultura archeologiczna epoki brązu w Wielkiej Brytanii. Należy do kręgu kultur pól popielnicowych. Jednostka ta często jest błędnie nazywana w literaturze polskiej kulturą Deverell-Rimbury.

Spis treści

//

Geneza

Pojawienie się kultury Deverel-Rimbury wiąże się z przybyciem na terytorium południowej Anglii ludności kręgu kultur pól popielnicowych. Ludność ta przybyła najprawdopodobniej z obszarów dolnej Nadrenii.

Chronologia i obszar występowania

Kultura Deverel-Rimbury rozwijała się od okresu Hallstatt A do Hallstatt D2, kiedy jej stanowiska zaczęły zanikać, czyli istniała ona w latach 1200–500 p.n.e. Swoim zasięgiem obejmowała południową Anglię.

Gospodarka

Podstawą gospodarki kultury Deverel-Rimbury była uprawa ziemi i hodowla zwierząt. Znano przy tym radło, którym ryto krzyżujące się pod kątem prostym bruzdy, czego dowodem są odnajdywane dzisiaj ślady orki. Charakterystyczną formą dla omawianej kultury były tak zwane pola celtyckie, czyli prostokątne fragmenty terenu, oddzielone od siebie pasmami kamieni zebranymi z pól podczas uprawy.

Obrządek pogrzebowy

Charakterystyczną formą pochówku dla kultury Deverel-Rimbury są groby ciałopalne popielnicowe. Groby te, występujące w dużych grupach, liczących do stu pochówków, składały się na cmentarzyska zwane polami popielnicowymi.

Inwentarz

Inwentarz ceramiczny kultury Deverel-Rimbury nie był zróżnicowany co do formy. Występują tutaj naczynia beczułkowate i jajowate, zdobione listwami karbowanymi lub nacinanymi, znajdującymi się poniżej brzegu. Czasami przy krawędziach naczyń zrobione są dziurki. Ponadto znane są także naczynia wazowate z uszkami, zdobione za pomocą poziomych żłobków, nakłuć i ornamentu rytego. Naczynia te nawiązują formą i dekoracją, do swoich odpowiedników z innych kultur kręgu pól popielnicowych.

Ludność kultury Deverel-Rimbury rozwinęła swój własny ośrodek produkcji metalurgicznej, charakteryzujący się odmiennym stylem wyrobów, od tych znanych z innych części Wysp Brytyjskich. Ponadto mamy także do czynienia z wytworami pochodzącymi z północnej i środkowej Europy.

Przypisy

  1. ↑ Marek Gedl: Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna. Część III: Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, 1985, ss. 161-162. 
  2. ↑ Janusz Krzysztof Kozłowski (red.): Encyklopedia historyczna świata. Tom I: Prehistoria. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1999, ss. 225, 242. 

Bibliografia

  • Marek Gedl: Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna. Część III: Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, 1985. 
  • Janusz Krzysztof Kozłowski (red.): Encyklopedia historyczna świata. Tom I: Prehistoria. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1999. 

Linki zewnętrzne

Kultury 29 Dec 2009 No Comments

Kultura unstrucka (zwana także kulturą Waltersleben i kulturą turyńską) – kultura archeologiczna środkowej i młodszej epoki brązu. Jej nazwa pochodzi od rzeki Unstruty. Młodsza faza tej kultury nazywana jest zazwyczaj kulturą turyńską. Jest ona silnie powiązana z kręgiem kultur pól popielnicowych.

Spis treści

//

Geneza

Genezę kultury unstruckiej upatruje się w silnym podłożu tradycji kultur kręgu mogiłowego. Jednocześnie na jej rozwój miały wpływ także inne ugrupowania: południowoniemiecka kultura pól popielnicowych, kultura knowiska oraz kultura łużycka.

Chronologia i obszar występowania

Kultura unstrucka (zwana później turyńską) istniała od okresu brązu D do Hallstatt D, według podziału chronologicznego dokonanego przez Paula Reineckego, czyli w latach 1300–480/450 p.n.e. W jej rozwoju wyróżnia się kilka faz (według K. Peschela):

  • faza Arnstadt – brąz D i Hallstatt A1 (1300–1100 lat p.n.e.)
  • faza Kunitz – Hallstatt A2 (1100–1050/1020 lat p.n.e.)
  • faza Laasdorf (zachodnia część) i faza Gotha (wschodnia) – Hallstatt B1 (1050/1020–950/920 lat p.n.e.)
  • faza Heldrungen – Hallstatt B2-3 (950/920–800 lat p.n.e.)
  • kultura/faza turyńska – Hallstatt C i D (800–480/450 lat p.n.e.)

Swoim zasięgiem kultura unstrucka obejmowała obszar Turyngii, sięgając na północ aż do południowych przedgórzy Harzu, natomiast w stronę wschodnią obejmując dorzecze środkowej Soławy.

Osadnictwo i gospodarka

Ludność kultury unstruckiej osiedlała się na najżyźniejszych obszarach w Turyngii, a od schyłku epoki brązu, kiedy wyparła osadnictwo łużyckie z obszarów górnej Soławy, zajęła również ziemie przy dorzeczu tej rzeki. Zamieszkiwano zarówno osady otwarte jak i obronne, przy czym te drugie często lokowano na wzgórzach. W gospodarce podstawową rolę pełniły uprawa ziemi i hodowla zwierząt.

Obrządek pogrzebowy

Wśród pochówków przeważał obrządek szkieletowy, ale przy dużej ilości grobów ciałopalnych, przy czym z biegiem czasu te ostatnie pojawiały się coraz rzadziej. W grobach szkieletowych ciało zmarłego układano na wznak, w pozycji wyprostowanej, skierowane głową na południe, po czym obstawiano grób kamieniami i nakrywano na niego bruk lub nasyp kamienny. Pochówki ciałopalne były typu popielnicowego. Oba rodzaje grobów wyposażano w ceramikę i wyroby metalowe.

Kanibalizm

Na niektórych osadach kultury unstruckiej odkryto ślady kanibalizmu, w postaci kości ludzkich traktowanych przez prehistorycznych ludzi tak jak kości zwierzęce. Ślady takie znane są ze stanowiska z miasta Erfurt oraz z jaskiń położonych w okolicach miejscowości Bad Frankenhausen, gdzie najprawdopodobniej mieścił się ośrodek kultowy ludności omawianej kultury. Świadczy to o rytualnej roli, jaką musiał pełnić tam kanibalizm. Więcej śladów obecności ludożerstwa odkryto w istniejącej w tym samym czasie kulturze knowiskiej.

Inwentarz

Dla wyrobów ceramicznych omawianej kultury typowe są naczynia wazowate o charakterystycznie zgrubiałej górnej części brzuśca u nasady szyi, zaopatrzone zazwyczaj w dwa uszka. Ponadto występują także naczynia piętrowe, znane głównie z kultury knowiskiej oraz szerokootworowe naczynia o rozchylonej krawędzi. Poza tym spotyka się również kubki, czerpaki, misy i naczynia dwustożkowate przypominające formy znane z kultury łużyckiej.

W inwentarzu metalowym ze starszych faz spotyka się takie wyroby jak: tarczki spiralne o hakowato odgiętym końcu drutu, naramienniki zdobione trójkątami, zapinki z tarczkami spiralnymi, różne rodzaje tarczek z blachy, bransolety, nagolenniki oraz wśród broni i narzędzi miecze pochodzenia zachodnioeuropejskiego, sierpy i siekierki z piętką. Dla faz późniejszych typowe są natomiast siekierki ze skrzydełkami, naszyjniki zdobione ukośnymi żłobkami, masywne bransolety brązowe w kształcie strzemienia oraz duże, masywne szpile brązowe o profilowanej główce.

Zanik

W czasie trwania kultury turyńskiej omawiana jednostka poddawana była wpływom ze strony kultury zachodniohalsztackiej. Kres rozwojowi kultury unstruckiej-turyńskiej zadały ludy celtyckie, przybyłe na tereny Turyngii dopiero pod koniec okresu halsztackiego.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.

Kultury 28 Dec 2009 No Comments

Kultura ceramiki wielowałeczkowej – kultura archeologiczna wczesnej epoki brązu. Jej nazwa pochodzi od nalepianych na naczynia wałków-listewek.

Spis treści

//

Geneza

Kultura ta ukształtowała się w wyniku presji jakie wywierała kultura Sintašta-Arkaim na obszary europejskiego lasostepu znajdujące się dotąd w środowisku kultury grobów katakumbowych. W wyniku owej presji wykształciła się warstwa arystokracji plemiennej, używającej lekkich wozów o zaprzęgu konnym.

Chronologia i obszar występowania

Kultura ceramiki wielowałeczkowej przypada według lat kalibrowanych na okres 2100/2000–1750 p.n.e. Zajmowała ona tereny leśno-stepowe położone pomiędzy Donem a Prutem. Najwięcej stanowisk odkryto jednak na obszarze środkowego i dolnego dorzecza Dniepru, a także na Półwyspie Kerczeńskim. Znane jest także pojedyncze odkrycie grobu ciałopalnego wyposażonego w naczynie charakterystyczne dla omawianej jednostki taksonomicznej w południowo-wschodniej Białorusi.

Gospodarka

Gospodarka początkowo była oparta na hodowli w typie pasterskim, jednak z czasem coraz większego znaczenia nabierało rolnictwo, a ponadto rozwinięte było także rybołówstwo. Wśród hodowanych zwierząt najwięcej było bydła rogatego, następnie owiec lub kóz, mniej zaś świń. Dużą rolę odgrywały również konie, których używano w zaprzęgach, a także do jazdy wierzchem. Na stanowiskach archeologicznych tej kultury znajdowano również sporo kości psów.

Osadnictwo i budownictwo

Kultura ceramiki wielowałeczkowej znana jest głównie z osiedli. Charakterystyczne są wschodnie typy budownictwa, a bardzo duży wpływ na nie miała kultura Sintašta-Arkaim. Osady tej kultury były wykorzystywane przez stosunkowo krótki czas, chociaż w późniejszym okresie nastąpiła stabilizacja osadnictwa. Silnie umocnione grody obronne-twierdze odkryte zostały na stanowiskach w miejscowościach Livencovka i Karatajevo. W budownictwie występują jamy ziemiankowe oraz domy naziemne ze ścianami wylepionymi gliną.

Obrządek pogrzebowy

Cmentarzyska kultury ceramiki wielowałeczkowej są rzadsze od osiedli. Wśród pochówków dominowały kurhany. Najczęściej wkopywano się w starsze, istniejące już kopce. Pod koniec trwania omawianej jednostki zaczęły pojawiać się także groby płaskie. Zmarłych chowano w pozycji skurczonej, zazwyczaj z ubogim wyposażeniem. W niektórych grobach występuje ochra.

Inwentarz

Ceramika tej kultury charakteryzuje się występowaniem będących dla niej eponimem wielu równoległych poziomych wałków-listewek. Ponadto występował także ornament geometryczny oraz dołki palcowe na wałkach. Wyraźnie podkreślona była tektonika naczyń, których poszczególne części były często tworzone osobno. Charakterystyczna jest także domieszka piasku, kwarcu i muszli.

W odlewnictwie i metalurgii charakterystyczna była typowa dla tych obszarów zależność od ośrodków północnokaukaskich. Rozwinięta była wytwórczość kamienna i krzemienna. W skład inwentarza stanowisk kultury ceramiki wielowałeczkowej wpisane są kamienne topory, krzemienne noże, skrobacze, ostrza sztyletów, groty strzał i zbrojniki do sierpów. Spotyka się także wyroby z kości i rogu, wśród nich typowe kościane pobocznice.

Zanik

W XVIII wieku p.n.e. nastąpiła presja ugrupowań ze strefy uralsko-wołżańskiej, co doprowadziło do załamania się ośrodków północnokaukaskich i zepchnięcia w kierunku zachodnim ludności kultury ceramiki wielowałeczkowej, a to spowodowało jej kres. Nadejście nowej ludności nie było procesem pokojowym, o czym świadczą pozostałości tysięcy krzemiennych grocików w murach osad obronnych omawianej kultury. Na obszarach dotąd przez nią zajmowanych pojawiła się kultura grobów zrębowych.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.

Kultury 27 Dec 2009 No Comments

Kultura Suciu de Sus (znana także jako kultura Felsöszöcs lub kultura Felsöszöcs-Stanowo) – kultura archeologiczna środkowej epoki brązu obejmująca obszar dorzecza górnej Cisy.

Spis treści

//

Geneza

Omawiana jednostka kulturowa powstała na bazie kultury Otomani, której stanowiła kontynuację. Po części rozwijała się ona na wspólnym terytorium z kulturą pilińską.

Chronologia i zasięg występowania

Kultura Suciu de Sus rozwijała się w stosunkowo krótkim okresie czasu. Datuje się ją na okres brązu D, według podziału chronologicznego dokonanego przez Paula Reineckego, czyli na lata 1300–1200 p.n.e. Swoim zasięgiem obejmowała obszar dorzecza górnej Cisy w północno-zachodniej Rumuni, północno-wschodnich Węgrzech oraz na Ukrainie Zakarpackiej. Elementy inwentarza tej kultury spotyka się w Siedmiogrodzie, gdzie rozwijała się grupa Berkesz-Demecser.

Osadnictwo

Osadnictwo kultury Suciu de Sus miało charakter otwarty. Zamieszkiwano głównie osady tellowe charakteryzujące się zwartą zabudową. Nie istnieją żadne dowody poświadczające, że osiedla te były w jakiś sposób fortyfikowane.

Obrządek pogrzebowy

 Osobny artykuł: Lăpuş (stanowisko archeologiczne).

Obrządek pogrzebowy kultury Suciu de Sus był ciałopalny. Zmarłych chowano w popielnicach wkładanych do jam wykopanych w ziemi. Były to zazwyczaj groby płaskie, to znaczy nie wznoszono nad nimi żadnych nasypów, chociaż zdarzały się od tego wyjątki. Groby te tworzyły w większych skupieniach cmentarzyska. Wyjątkowym stanowiskiem jest cmentarzysko położone w miejscowości Lăpuş w okręgu Marmarosz. Na stanowisko to składa się kilkadziesiąt kurhanów o średnicach od 20 do 100 metrów, wysokich na 5 metrów. Pod nasypami odkryto groby ciałopalne, bezpopielnicowe, w których szczątki rozsypano po wykopanej jamie. Wyposażone były w dużą liczbę naczyń oraz wyrobów metalowych, zarówno brązowych jak i żelaznych. Przedmioty te trudno jest przyporządkować do jednej kultury, jednak na podstawie bogatej dekoracji i formy naczyń cmentarzysko w Lăpuş uważa się za stanowisko należące do kultury Suciu de Sus.

Inwentarz

Formy ceramiczne charakterystyczne dla inwentarza kultury Suciu de Sus to między innymi głębokie misy, wazy, naczynia sitowate, duże garnki, kubki i gliniane piecyki przenośne. Charakterystyczna jest również dekoracja naczyń. Ornament był głęboko ryty, niekiedy wycinany, a następnie wypełniany białą inkrustacją. Wśród motywów zdobniczych występują będące efektem podłoża kultury Otomani spirale i ornament krzywolinijny, a także wynikające z wpływów kultury Wietenberg trójkąty i inne znaki, jakby wycięte na powierzchni naczynia. W omawianej jednostce taksonomicznej występowały również skarby, z których znamy wyroby brązowe. Były to czekany i naramienniki z tarczkami spiralnymi.

Bibliografia

  • Marek Gedl: Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna. Część III: Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, 1985. 
  • Janusz Krzysztof Kozłowski (red.): Encyklopedia historyczna świata. Tom I: Prehistoria. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1999. 

Kultury 26 Dec 2009 No Comments


Kultura andronowska, okres wczesny, ok 2000 p.n.e. (kolor czerwony) i ok. 1800 p.n.e. (kolor pomarańczowy)


Zasięg kultury andronowskiej

Kultura andronowska – kultura archeologiczna epoki brązu, rozwijająca się w zachodniej Syberii i Kazachstanie w II tysiącleciu i na początku I tysiąclecia p.n.e.

Spis treści

//

Nazwa

Nazwa kultura pochodzi od stanowiska archeologicznego w miejscowości Andronowo (55°53′N 55°42′E / 55.883, 55.7), gdzie w 1914 odkryto kilkanaście miejsc pochówków zawierających szkielety ludzi w postawie skulonej z bogato dekorowaną ceramiką.

Zasięg

Kultura andronowska obejmowała tereny od Uralu i Wołgi na zachodzie do Jeniseju i rejonu Minusińska na wschodzie oraz od Kopet Dag, Pamiru i Tien-szanu na południu do granicy (dość niewyraźnie się zaznaczającej) strefy tajgi na północy.

Język

Ludność kultury andronowskiej należała do indo-irańskiej grupy językowej, a pod względem antropologicznym reprezentowała cechy europeidalne. Zresztą dokładna interpretacja lingwistyczna tej kultury pod kątem pochodzenia i chronologii jest sprawą niejasną i dyskusyjną.

Według Anatola Klosowa, który swoje badania oparł na datowaniu szczątków kopalnych z wykrytą haplogrupą Y-DNA R1a1, ok. 2300 p.n.e odłam ludu indosłowiańskiego przemieścił się na wschód, na teren dzisiejszego Kazachstanu i południowego Uralu, tworząc tam kulturę andronowską.

Osiedla

Ludność kultury andronowskiej żyła w osiedlach, otoczonych wałem obronnym i rowem, nad brzegami małych rzek, gdzie istniały dogodne warunki do hodowli i uprawy roli. Domy miały charakter półziemianek.

Wyróżnia się 2 typy tych osiedli:

  • małe, składające się z kilkunastu drewnianych domów i
  • większe, posiadające od 20 do 100 domów.

W większości osad znajdowało się 10 - 20 dużych półziemianek, a każda z nich zamieszkiwana była tylko przez jedną, ale za to liczną rodzinę (30 - 50 osób). Wszystkie półziemianki, łącznie z przyległymi łąkami, gruntami ornymi, pastwiskami i cmentarzem należały do jednego rodu. Osiedla były budowane na planie prostokąta, a domy były usytuowane według następujących schematów:

  • domy ustawione wzdłuż brzegu rzeki,
  • domy ustawione wzdłuż głównej ulicy,
  • domy budowane w 2 rzędach w osiedlach o kształcie prostokąta lub półokręgu.

Zajęcia ludności

Głównym zajęciem ludności była hodowla zwierząt - koni i bydła rogatego. Pogłowie bydła było naturalnie ograniczone powierzchnią przyległych pastwisk, które były stosunkowo szybko wyczerpywane i wydeptywane. Co 20 - 25 lat mieszkańcy osady opuszczali zasiedziałe miejsca i przesiedlali się na nowe ziemie. Od XV wieku p.n.e., a zasadniczo na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. styl życia ludności zmienia się z osiadłego w koczowniczy - pojawiają się nieobwarowane osiedla oraz nowa forma chowu bydła – przepędzanie z jednego pastwiska na drugie.

Ludność zajmowała się także myślistwem, zbieractwem i rybołówstwem. Rozwinęło się także rzemiosło i metalurgia brązu.

Z brązu wyrabiano broń i narzędzia lane i kute, odznaczające się oryginalną formą i bogatym zdobnictwem. Centra metalurgii znajdowały się na Uralu, w Kazachstanie, zachodniej Syberii i górach Ałtaj i chociaż tereny te były znacznie od siebie oddalone, to sposób produkcji był zadziwiająco jednolity. Plemiona kulturu andronowskiej zamieszkujące południowy Ural zaopatrywały w brąz Powołże, z którym istniały stałe drogi wymiany.

Ceramikę kultury andronowskiej zdobią głównie wzory geometryczne – zygzaki, trójkąty, meandry.

Gałęzie kultury andronowskiej

Na podstawie wykopalisk wyróżnia się kilkanaście kulturowych linii ewolucji kultury andronowskiej, w tym:

  • Sintaszta-Petrowka-Arkaim (2200-1600 p.n.e.),
  • Sintaszta gród (1800 p.n.e.),
  • Arkaim grodzisko (1700 p.n.e.),
  • Alakul (2100-1400 p.n.e.),
  • Fiedorowo (1400-1200 p.n.e.),
  • Aleksiejewka (1200-1000 p.n.e.).

Zostały one wyróżnione na podstawie wyglądu ceramiki, używanych narzędzi i rytuałów pogrzebowych.

Rytuały pogrzebowe

Na cmentarzyskach występują głównie groby ziemne obłożone kamieniami, kurhany znane są tylko w zachodnich rejonach kultury andronowskiej. W pobliżu cmentarzysk spotyka się miejsca składania ofiar, co dowodzi rozwiniętego kultu przodków, a znaki krzyża wpisanego w koło wskazują na istnienie kultu słońca. Różne rytuały pogrzebowe były, jak wspomniano wyżej, jednym z wyróżników gałęzi ewolucyjnych kultury andronowskiej. Przykładowo, ludzie z Alakułu chowali swoich zmarłych w postawie skulonej na dnie wykopu. Rytuał z Fiedorowa związany był z kremacją, a otrzymany popiół grzebano w grobach, nad którymi sypano nasypy kurhanowe. Pomiędzy tymi odmianami było jeszcze kilkanaście różnych form przejściowych.

Przypisy

  1. ↑ prof. Anatol Klosow, portal autorski

Zobacz też

  • teoria kurhanowa
  • kultura tagarska

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kultury 25 Dec 2009 No Comments

Niektóre informacje zawarte w artykule wymagają weryfikacji.
Zajrzyj na stronę dyskusji, by dowiedzieć się, jakie informacje budzą wątpliwości.

Kultura Halaf (halafska), archeologiczna kultura eneolitu na Bliskim Wschodzie

Spis treści

//

Kryteria wydzielenia

Została ona wydzielona w 1943 r. przez Maxa von Oppenheima, który to właśnie wtedy opublikował wyniki swoich badań z lat 1899, 1911–1913, 1927–1929 na eponimicznym stanowisku Tell Halaf w Syrii. Głównym kryterium wydzielenia była bardzo charakterystycznie malowana ceramika, wyrabiana już na kole garncarskim. Najbardziej reprezentatywna pochodzi z Arpachiyah. Równie ważnym i charakterystycznym znaleziskiem były pieczęcie mające na celu wskazanie właściciela towaru oraz zabezpieczenia go przed ewentualnym naruszeniem.

Chronologia, geneza i zanik

Kultura Halaf datowana jest na okres od ok. 6500 p.n.e., kiedy to nastąpiła wielka fala migracji na Bliskim Wschodzie i prawdopodobnie część ludności dotychczas związana ze zjawiskiem zwanym kulturą Hassuna oddzieliła się i stworzyła własną kulturę i technokompleks na bazie kultury Hassuna, z silnymi wpływami innych kultur, zwłaszcza anatolijskich. Zanik znalezisk związanych z kulturą Halaf, czyli tzw. jej „upadek” przypada na ok. 5500 p.n.e. Wiąże się to najczęściej z intensywnym rozwojem ludności kultury obeidzkiej na południu Mezopotamii oraz wysuszeniem klimatu w tym okresie.

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Terytorium, na którym znajdowane są zabytki kultury Halaf obejmuje tereny od syryjskiego wybrzeża Morza Śródziemnego (Ugaryt XIII) do jeziora Wan (Tilki Tepe) i od Anatolii południowo–wschodniej (Gerikihacijan) niemal do współczesnego Mosulu (Aprachiyah). Tereny te były bardzo bogate w miedź i obsydian – surowce odgrywające dużą rolę w tym okresie. Dzięki technokompleksowi pozwalającemu na obróbkę tych surówców oraz dzięki handlowaniu nimi, przedstawiciele kultury Halaf doszli do tak wysokiego poziomu rozwoju. W tym czasie na terenach dzisiejszego Iraku równolegle rozwijała się ludność kultury Samarra, a później kultury Ubajd.

Charakterystyczne wytwory kulturowe

Do najbardziej charakterystycznych wyrobów przedstawicieli kultury Halaf, poza polichromowaną ceramiką (wykazującą liczne pierwiastki anatolijskie, mezopotamskie i irańskie) i będącą szczytowym osiągnięciem tego okresu w dziedzinie malarstwa na ceramice były narzędzia miedziane (znajdowane zarówno w pochówkach, jak i w wyposażeniu domostw), pieczęcie gliniane oraz terakotowe figurki kobiece symbolizujące płodność (jak i urodzaj plonów rolnych).

Osadnictwo

Ludność tej kultury zamieszkiwała stosunkowo (jak na ten okres i położenie geograficzne) duże, obwarowane osady. Budynki wznoszono z cegieł suszonych, na kamiennych (prostokątnych, lub kolistych) fundamentach. Często budynkom na planie koła towarzyszył nawet 20 metrowy przedsionek (budynki typu tholos). Wewnątrz wyróżnione zostały pomieszczenia specjalnego przeznaczenia np. warsztat garncarski, lub pomieszczenia uznane za kultowe. Są to wyraźne znaki, że uzyskiwano już nadprodukcję żywności, dzięki czemu część ludności mogła zająć się rzemiosłem. Być może powstała nawet kasta/grupa kapłańska.

Obrządek pogrzebowy

O obrządku pogrzebowym związanym z tą kulturą wiadomo niewiele. Na pewno stosowano ciałopalenie, a spalone szczątki chowano pod podłogą domostwa, lub w jego bezpośrednim pobliżu. Rzadziej stosowano inhumację. W wyposażeniu grobowym znajdowano kamienne i miedziane ozdoby i narzędzia.

Społeczeństwo i gospodarka

W gospodarce, mimo znajomości podstaw irygacji i uprawy zboża, dominowało łowiectwo/myślistwo. Uprawiano głównie pszenicę, len i jęczmień dwurzędowy. W hodowli (choć może raczej chów to bardziej odpowiednie słowo, ponieważ nie znaleziono bezpośrednich dowodów na hodowlę) dominowało bydło, owce i kozy. Znano także wóż kołowy zaprzęgany prawdopodobnie w woły lub osły. Wyraźne też było zróżnicowanie społeczne, w tym także majątkowe i hierarchiczne.

Bibliografia

  • Julia Zabłocka, „Historia Bliskiego Wschodu w starożytności”, Ossolineum, Wrocław. 1987 r.
  • Janusz Krzysztof Kozłowski, „Encyklopedia historyczna świata”, t. I, Opress, Kraków 1999 r.

Linki zewnętrzne

http://www.tell-halaf-projekt.de/

Kultury 24 Dec 2009 No Comments

Dolnoreńska kultura pól popielnicowych to kultura epoki brązu, zajmująca teren na zachód i południe od dolnego Renu, Nadrenię - Północną Westfalię, Belgię i południową Holandię.

Formą obrządku pogrzebowego były płaskie groby popielnicowe otoczone niekiedy rowami.

Kultury 23 Dec 2009 No Comments


Kultura zarubiniecka (kolor czerwony) i kultura przeworska (kolor zielony)

Kultura zarubiniecka – kultura archeologiczna środkowego i późnego okresu lateńskiego i okresu wpływów rzymskich. Jej nazwa pochodzi od miejscowości Zarubińcy na Ukrainie, gdzie przebadano stanowisko archeologiczne tej kultury.

Spis treści

//

Geneza

W starszej literaturze przyjął się pogląd o uformowaniu się kultury zarubinieckiej na wcześniejszej kulturze miłogradzkiej.

Według współczesnych ustaleń archeologii białoruskiej i ukraińskiej genezy kultury zarubinieckiej nie należy upatrywać we wcześniejszej jednostce taksonomicznej, jaką jest na tych terenach kultura miłogradzka. Jest to sprzeczne z dawniejszymi poglądami badaczy, którzy w tym przypadku upatrywali ciągłości osadniczej na obszarze Białorusi i północnej Ukrainy. W okresie swego rozwoju kultura zarubiniecka pozostawała w silnych związkach z kulturami strefy bałtyjskiej.

Chronologia i zasięg występowania

Kultura ta uformowała się w III wieku p.n.e. W jej obrębie Rościsław Terpiłowski wyróżnił trzy grupy terytorialne:

  • grupę Liuteż – rozwijającą się nad środkowym Dnieprem
  • grupę Poczep – lokalizowaną nad górną i środkową Desną
  • grupę Kartamyszewo 2 – istniejącą nad rzekami Worsklą, Dońcem i Orłem

Gospodarka

Gospodarka kultury zarubinieckiej związana była bezpośrednio z lasem. Pierwszym uprawianym zbożem było proso, po czym w późniejszych czasach zaczęła pojawiać się także pszenica. Plony zbierano wyłącznie za pomocą sierpów. Ponadto uprawiano również len mający znaczenie w pozyskiwaniu płótna. O znaczeniu tkactwa świadczą z kolei gliniane, a czasem kamienne lub kościane przęśliki. Duże znaczenie miała hodowla zwierząt, wśród których dominowało bydło będące głównym dostarczycielem mięsa. Hodowano także konie zbliżone do tarpanów oraz świnie. Pewną rolę odgrywało również zbieractwo i łowiectwo.

Osadnictwo i budownictwo

W kulturze zarubinieckiej funkcjonowało głównie osadnictwo otwarte. Osady zakładano przede wszystkim w miejscach z natury obronnych. W późnej fazie rozwoju pojawiły się także osady umocnione, które można nazywać grodami. Nie wiadomo jaką rolę wśród ówczesnych społeczności pełniły owe formy osadnicze. Mogły być one zamieszkiwane stale lub były swego rodzaju schronieniem (j.łać. refugium) dla ludności w niebezpiecznych sytuacjach. Osadnictwo zarubinieckie było bardziej stabilne w okresie lateńskim, zaś mniej w okresie wpływów rzymskich. Typowymi formami obiektów mieszkalnych były półziemianki. Jak sama nazwa wskazuje były one częściowo zagłębione w ziemię. Ich dachy opierano na kilku słupach, podłogi uszczelniano gliną, natomiast ściany wykonywano w konstrukcji plecionkowej, po czym także wykładano je gliną. W zdecydowanej większości domów istniały paleniska umieszczane w narożnikach, umacniane za pomocą gliny i kamieni.

Obrządek pogrzebowy

Obrządek pogrzebowy kultury zarubinieckiej miał charakter wyłącznie ciałopalny. Zmarłych wpierw palono na stosach, po czym ich szczątki chowano do urn lub rozsypywano w jamach wykopanych w ziemi. Charakterystycznym dla tej kultury jest to, że przedmioty złożone wraz ze szczątkami nie mają śladów przypalania ogniem, co świadczy o tym, że nie palono ich na stosie wraz z ciałem zmarłego. Zmarłych wyposażano więc dopiero po złożeniu do grobu, co różni kulturę zarubiniecką od sąsiednich jednostek taksonomicznych. Cmentarzyska osiągały tutaj nieraz znaczne rozmiary, zwłaszcza jeszcze w okresie lateńskim. Lokowano je z reguły w trudno dostępnych miejscach, a jednak niedaleko od osad. Przykładem takiego cmentarzyska jest stanowisko na uroczysku Wielemicze niedaleko Brześcia.

Inwentarz

Ceramika kultury zarubinieckiej ma dość archaiczny charakter. Znanych jest wiele wyrobów z surowców organicznych, które licznie zachowały się dzięki warunkom przyrodniczym panującym na omawianych ziemiach. Są to na przykład spławiki, ościenie, igły, szpile i obsadki sierpów. Wśród wyrobów brązowych wykształcił się tak zwany styl zarubiniecki. Przykładami przedmiotów wykonanych w tym stylu są zapinki z trójkątnym kabłąkiem. Występowały również wyroby importowane z innych obszarów. Można wśród nich wyróżnić amfory pochodzące ze zromanizowanych koloni greckich znad Morza Czarnego, wyroby ze szkła, miseczki, pucharki, buteleczki, a także paciorki, wśród których występują także wykonane techniką mozaikową. Ze strefy bałtyjskiej pochodzą wyroby brązowe, w składzie chemicznym zbliżone do mosiądzu, a ponadto siekiery z tulejką, będące wyrobem nieco archaicznym.

Zanik

Istotny jest okres, w którym zaniknęła kultura zarubiniecka. Według nowszych ustaleń istniała ona przynajmniej do końca II wieku n.e., a najprawdopodobniej również około 100 lat dłużej. Oznacza to, że na jej podłożu wykształciła się, utożsamiana ze Słowianami, kultura kijowska. Wobec tego również ludność kultury zarubinieckiej może być wiązana z etnosem słowiańskim.

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 Marceli Kosman: Historia Białorusi. 1979, s. 26. 
  2. ↑ “Można sądzić, że kultura przeworska, podobnie jak kultura zarubiniecka, powstała na podłożu miejscowym (również w aspekcie demograficznym), przy znacznym udziale południowych czy południowo-zachodnich elementów kultury lateńskiej oraz nielicznych pochodzących z zachodu elementów kultury jastorfskiej Uwagi o chronologii i genezie kultury zarubinieckiej i przeworskiej, Archeologia Polski, 1983, s. 203.
  3. ↑ Rościsław Terpiłowski: Slavane Podneprovia v pervoi polovine I tysačeletiya n.e.. Lublin: 2004. 
  4. ↑ ” Konrad Jażdżewski: Pradzieje Europy Środkowej. 1981, s. 483. ISBN 8304001144. 
  5. ↑ Artur Błażejewski: Starożytni Słowianie. Wrocław: Ossolineum, 2007, s. 49. 
  6. ↑ Andrzej Kokowski: Starożytna Polska. Od trzeciego stulecia przed narodzeniem Chrystusa do schyłku starożytności. 2005. ISBN 8374360127. 

Bibliografia

  • Artur Błażejewski: Starożytni Słowianie. Wrocław: Ossolineum, 2007, s. 49. 

Kultury 22 Dec 2009 No Comments

Next Page »