Archive for April, 2010


Rekonstrukcja chaty z kultury grobów zrębowych

Kultura grobów zrębowych (ros. Срубная культура) – kultura archeologiczna epoki brązu. Jej nazwa pochodzi od charakterystycznej formy pochówku wewnątrz komór zbudowanych z pali drewnianych ułożonych na zrąb.

Spis treści

//

Geneza

Ukształtowaniu się kultury grobów zrębowych w XVIII wieku p.n.e. towarzyszyło zerwanie z metalurgicznymi ośrodkami północnokaukaskimi. Powstała ona na stepach nadwołżańskich, skąd zaczęła się rozprzestrzeniać w kierunku zachodnim. Jej pojawienie się miało miejsce w czasie zniszczenia dawnych twierdz znajdujących się w miejscowościach Livencovka i Karatajevo, należących do ludności kultury ceramiki wielowałeczkowej, co wskazuje na niepokojowy charakter ludności zrębowej. Niektórzy badacze wiążą kulturę grobów zrębowych z Kimmerami.

Chronologia i obszar występowania


Sztylety kultury grobów zrębowych

Omawianą kulturę datuje się według lat kalibrowanych na około 1800–1300 p.n.e. Dawniej wyróżniano jeszcze fazę młodszą tej jednostki kulturowej datowaną na XIV-VIII wiek p.n.e, zaś obecnie poszczególne grupy związane z tym okresem określa się mianem odrębnych kultur postzrębowych (kultura chwalińska, kultura biełozierska). Jednak na niektórych obszarach grupy ludności związane z kulturą grobów zrębowych przetrwały dłużej, wypierając pod koniec II tysiąclecia p.n.e. ludność kultury abaszewskiej. Kultura grobów zrębowych, rozprzestrzeniając się w kierunku zachodnim, objęła wtedy swoim zasięgiem oprócz obszarów nadwołżańskich także stepy dońskie, nadazowskie, dolne Podnieprze, a także tereny nad dolnym Dniestrem. Od XVI/XV wieku p.n.e. w zachodniej strefie swojego oddziaływania współistniała z kulturą sabatinowską.

Gospodarka


Siekierka z tulejką i topory ze zwisającym obuchem

Początkowo kultura grobów zrębowych wiązała się z ludnością prowadzącą koczowniczy tryb życia, w typie pasterskim. Jednakże z biegiem czasu wypracowano system pełniejszej eksploatacji środowiska, polegający na hodowli (głównie bydło rogate i konie, w mniejszym stopniu także owce), w formie sezonowego wypasu wielkich stad, przy jednoczesnej adaptacji gospodarki rolniczej do warunków środowiska stepowego. Znaleziska licznych sierpów brązowych potwierdzają uprawianie zbóż, co pozwalało na gromadzenie zapasów paszy na zimę. Stosowano system przemienno-odłogowy, znano również sprzężaj. Zapewne zmienił się także charakter hodowli z mięsnego na mięsno-mleczny. Bardzo poważnie rozwinęła się metalurgia brązowa, bazująca na surowcu kaukaskim i pochodzącym najprawdopodobniej z Kotliny Karpackiej. Natrafiono także na ślady miejscowego wydobycia miedzi na obszarze Zagłębia Donieckiego.

Osadnictwo i budownictwo

Osadnictwo omawianej kultury było bardzo zagęszczone. Najprawdopodobniej poprawa warunków klimatycznych sprzyjała rozwojowi gospodarki, co wpłynęło na zwiększenie ówczesnej populacji. Wzdłuż większych i małych rzek w okresie tym powstawały tysiące małych osiedli. Osady były na ogół otwarte. Domy lokowano wzdłuż linii brzegowej rzek, z wejściami w usytuowanymi w stronę wody. Na peryferiach lokowano obiekty gospodarcze. W obrębie osad spotyka się pracownie metalurgiczne, ze wszystkimi charakterystycznymi dla nich zabytkami, a zwłaszcza z ogromną ilością form odlewniczych. W budownictwie stosowano najczęściej konstrukcję słupową.

Obrządek pogrzebowy


Zabytek kultury grobów zrębowych

Zmarłych chowano w obrządku szkieletowym, w grobach kurhanowych o podłużnym lub okrągłym kształcie. Pod kopcem znajdowały się komory grobowe zbudowane z belek drewnianych ułożonych w konstrukcji zrębowej. Komory te przykrywano stropem lub dwuspadowym dachem. Znane są także wyjątkowe przypadki złożenia zmarłych w komorach wykonanych z płyt kamiennych. Ciała układano w pozycji skurczonej na boku, z głową skierowaną ku wschodowi. W inwentarzach grobowych występują wyroby brązowe oraz starannie wykonane naczynia, bogato zdobione ornamentem geometrycznym. Pojawiają się groby jeźdźców-wojowników zaopatrzonych w broń i fragmenty uprzęży końskiej, a także groby odlewników-metalurgów, z formami i przyrządami odlewniczymi.

Inwentarz


Naczynie kultury grobów zrębowych

Ceramika miała ubogi asortyment form, w którym przeważały zdecydowanie misy i garnki. Ornament jest przeważnie geometryczny, występuje on jednak nie na wszystkich naczyniach. Spotyka się także na naczyniach znaki ceramiczne takie jak krzyże i swastyki. Interesującym odkryciem są ryte znaki znajdujące się pod wylewami (górna krawędź) naczyń, które niektórzy badacze interpretują jako rodzaj pisma klinowego, co wskazywałoby na kontakty ze światem bliskowschodnim.

Wytwory brązowe znane są zarówno ze znalezisk broni i ozdób, jak i form odlewniczych, w których powstawały. Należy do nich głównie broń: sztylety, miecze, topory ze zwisającym obuchem, siekiery z tuleją, a także narzędzia: sierpy, duże i szerokie noże (kosery) oraz ozdoby.

Religia

Znaczącą rolę w religii i kultach ludności kultury grobów zrębowych odgrywał ogień i kult ognia. Spotyka się ślady miejsc, w których wielokrotnie wzniecano ogień, najprawdopodobniej w celach kultowych (zolniki). Charakterystyczne dla omawianej jednostki taksonomicznej są także tryzny, czyli ofiary niekrwawe, takie jak: kości, rozbijane naczynia, napoje będące pozostałościami z uczt odbywających się po śmierci jakiejś osoby.

Zanik i wpływ na rozwój innych kultur

Zanik kultury grobów zrębowych wiąże się z pogorszeniem warunków klimatycznych i przyrodniczych na wschodnioeuropejskim stepie, związanym z długotrwałym i intensywnym użytkowaniem tych terenów. Na bazie omawianej kultury jeszcze w XVI wieku p.n.e. w zachodniej strefie jej występowania rozwinęła się kultura sabatinowska, a następnie około XIII wieku p.n.e. kultura biełozierska. Ponadto w strefie wschodniej powstała kultura chwalińska. Około 1100 lat p.n.e. późne grupy ludności zrębowej doprowadziły do przesunięcia się kultury abaszewskiej w kierunku dorzecza Wiatki i Wołgi.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005.
  • Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.


Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Kultura grobów zrębowych

Kultury 30 Apr 2010 No Comments


Inwentarz typowy dla kultury Er Argar

Kultura El Argar – kultura archeologiczna epoki brązu. Jej nazwa pochodzi od eponimicznego stanowiska El Argar.

Spis treści

//

Geneza

Kultura Er Argar rozwinęła się na bazie tradycji eneolitycznej kultury pucharów dzwonowatych w rejonie występowania licznych złóż miedzi.

Chronologia i obszar występowania

W rozwoju tej kultury wyróżniamy dwie fazy: starszą (faza A lub faza I) datowaną na lata 2100–1600 p.n.e. (według lat kalibrowanych) i fazę młodszą (faza B lub faza II) datowaną na lata 1600–1200 p.n.e. Trzeba jednak zwrócić uwagę na fakt, że na niektórych obszarach kultura El Argar mogła przetrwać aż do okresu kolonizacji fenickiej (VIII wiek p.n.e.). Ten długi, końcowy okres trwania tej kultury nazywamy fazą C lub fazą III.

Kultura El Argar rozwijała się w południowo-wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego, na terenie prowincji: Alicante, Almeríi, Grenady i Murcji. Przeważającą część terytoriów zajmowanych przez omawianą jednostkę stanowią Góry Betyckie.

Gospodarka

Największą rolę w gospodarce kultury El Argar pełnił niewątpliwie handel. Dzięki bogatym złożom metali kolorowych ludność kultury El Argar utworzyła prężnie działające ośrodki metalurgiczne, zajmujące się obróbką miedzi, złota oraz srebra. Umożliwiło im to rozwój wymiany handlowej z różnymi ośrodkami. Istniały dwa ważne szlaki handlowe: pierwszy prowadzący na północ, gdzie ze Skandynawii sprowadzano bałtycki bursztyn, zaś drugi na południe do Afryki Północnej, skąd przywożono kość słoniową oraz strusie jaja.

Osadnictwo i budownictwo


Pozostałości zabudowań ze stanowiska Cerro de Las Viñas

Kultura El Argar reprezentowana jest przez umocnione osiedla typu protomiejskiego zlokalizowane w pobliżu złóż metali, w miejscach dogodnych do obrony, wzniesionych ponad doliny rzeczne. Domy mieszkalne wznoszone w obrębie osad były czworoboczne, budowane z brył kamiennych i kryte płaskimi dachami wykonanymi z gałęzi i trzciny, polepionymi gliną. W niektórych z domostw odkryto pozostałości schodów, co świadczy o tym, że część domów mogła być piętrowa. Osady tego typu miały dość rozplanowany charakter, a pomiędzy poszczególnymi domami biegły wąskie uliczki i przejścia.

Najbardziej znane stanowiska tej kultury to wspomniane już El Argar, Ifre, Zapata, El Oficio i Fuente el Álamo, gdzie na stanowisku położonym na obszarach nieurodzajnych, ale zasobnych w złoża metali, odkryto cysterny na wodę.

Obrządek pogrzebowy

Cmentarzyska kultury El Argar występują często w obrębie dawnych osiedli. Osiągają różne rozmiary. Na stanowisku w El Argar odkryto ponad tysiąc grobów znajdujących się pomiędzy domami i w ich wnętrzu. Były to pochówki szkieletowe. W fazie A zmarłych chowano wewnątrz kamiennych grobów skrzynkowych oraz w grobach bez żadnych dodatkowych konstrukcji. Ich wyposażenie nawiązuje do standardów kultury pucharów dzwonowatych. W młodszej fazie bardzo często spotykane były pochówki pitosowe.

Inwentarz


Grociki Palmela

W fazie starszej kultury El Argar szczególnie rozpowszechnione były w ceramiczne kulisto denne naczynia o ostrym załomie oraz misy półkoliste o niewyodrębnionym zagłębionym dnie. W fazie młodszej upowszechniły się półkoliste puchary na pustych nóżkach, kulisto denne misy i naczynia o ostrym załomie.

Wśród wyrobów metalowych charakterystyczne były sztylety z nitami służącymi do połączenia z rękojeścią, berła sztyletowe, bransolety, skręty z drutu brązowego lub złotego, a w młodszej fazie także długie sztylety i miecze z nitami, płaskie siekiery brązowe oraz wykonane ze srebra diademy, kółka i tarczki.

Ponadto spotyka się jeszcze wyroby kamienne, a wśród nich charakterystyczne grociki Palmela, wyroby kościane i z muszli, natomiast o rozwiniętym odlewnictwie świadczą tygle i formy odlewnicze. W pochówkach występowały często wyroby typowe dla kultury pucharów dzwonowatych, czyli kościane guzki V-kształtne, płytki do ochrony przedramienia oraz puchary zbliżone do dzwonowatych.

Zanik

Kultura El Argar zaczęła zanikać na początku I tysiąclecia p.n.e., jednak ostatecznie kres położyła jej kolonizacja fenicka w VIII wieku p.n.e.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005.
  • Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.
  • Jan Machnik, Kultury z początku epoki brązu w strefie śródziemnomorskiej Półwyspu Iberyjskiego i ich wschodnie nawiązanie, Acta Archaeologica Carpathica, t.22, 1983, s.97-136

Linki zewnętrzne

Kultury 29 Apr 2010 No Comments

Kultura Verbicioara – kultura archeologiczna epoki brązu. Jej nazwa pochodzi od eponimicznego stanowiska w miejscowości Verbicioara w okręgu Dolj w południowo-zachodniej Rumunii.

Spis treści

//

Chronologia i obszar występowania

Kultura Verbicioara rozwijała się od okresu brązu A2 do okresu brązu D, według podziału epoki brązu dokonanego przez Paula Reineckego. Istniała więc w latach około 1950–1200 p.n.e. W rozwoju tej kultury wyróżnia się 4 fazy. Na początku okresu brązu B1 (około 1700 lat p.n.e.) pewien wpływ, na omawianą jednostkę, wywarła ludność kultury ceramiki inkrustowanej, wypieranej ze swojej siedzib przez grupy kultury mogiłowej.

Ludność kultury Verbicioara zamieszkiwała Oltenię pomiędzy Karpatami, Dunajem a Alutą. Sięgała także na południe od Dunaju, na teren Bułgarii, gdzie obejmowała obszar w dorzeczach rzek Iskyr i Osym aż po miasto Łowecz.

Gospodarka

Zajmowano się głównie hodowlą oraz uprawą ziemi. Na osadach spotyka się kości bydła rogatego, owiec, kóz i świń.

Osadnictwo i budownictwo

Osiedla zakładano na wzniesieniach lub terasach rzek. Osady niekiedy ogradzano rowem (stanowisko w Verbicioara). W omawianej kulturze występują także stanowiska jaskiniowe (jaskinia Dewetaki w Bułgarii, jaskinia w okolicach Baile Herculane). W późniejszych fazach pojawiają się tak zwane zolniki, czyli obiekty związane z kultem ognia. Na osadach występowały budynki o konstrukcji słupowej, na planie koła lub czworoboczne, z paleniskami wewnątrz.

Obrządek pogrzebowy

Środowisko to charakteryzuje niemal całkowity brak odkrytych grobów. Zjawisko to powtarza się także w innych ugrupowaniach tego regionu (kultura Tei). Świadczy ono o tym, że istniała jakaś nieznana współczesnym, nieuchwytna w źródłach archeologicznych forma pochówku.

Inwentarz

Charakterystyczne formy ceramiczne dla kultury Verbicioara to kubki jednouche, naczynia zaopatrzone w dwa ucha przy wylewie czy też wystające silnie ponad krawędź. W ornamentyce dominuje rycie, inkrustacja i ornament stempelkowy charakterystyczny dla kultury Girla Mare. Jako motywy zdobnicze występują spirale, meandry i wstęgi.

W kulturze Verbicioara często spotyka się wyroby kamienne, krzemienne i kościane, w odróżnieniu od rzadkich tutaj wyrobów brązowych. Licznie występują zdobione przęśliki.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.

Kultury 28 Apr 2010 No Comments


Kultura zarubiniecka (kolor turkusowy), kultura zachodniobałtyjska (kolor fioletowy), Kultura wschodniobałtyńska strefy leśnej (kolor jasnoczerwony), kultura przeworska (kolor jasnozielony), plemiona celtyckie (kolor pomarańczowy) - II w. p.n.e - I wieku n.e.

Kultura zachodniobałtyjska - inaczej krąg kultur zachodniobałtyjskich. Stanowiska tej kultury znane są na północny wschód od kultury wielbarskiej i przeworskiej, między rzekami Pasłęką i Niemnem. Występowały od przełomu er, aż do połowy V. wieku.

Według Tacyta tereny te były zasiedlone przez plemiona Estiów, Ptolemeusz natomiast mówi o Galindach oraz Sudinach.

Występowało dużo grup kulturowych:

  • kultura bogaczewska
  • kultura sudowska
  • kultura dollkeim-kovrovo
  • grupa olsztyńska

Bibliografia

  • Wielka Historia Polski, tom I Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.),Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998
  • Encyklopedia historyczna świata tom I: Prehistoria, praca zbiorowe, opracowanie naukowe prof. Dr hab. Janusz K. Kozłowski, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres , Kraków 1999

Kultury 27 Apr 2010 No Comments

Kultura Samogyvár-Vinkovci – kultura archeologiczna wczesnej epoki brązu na środkowonaddunajskich obszarach przykarpackich. Została wyróżniona w 1961 roku przez I. Bóna jako grupa Samogyvár-Gönyű. W 1966 roku S. Dimitrijević na podstawie badań w miejscowości Vinkovci wyodrębnił kulturę Vinkovci.

Spis treści

//

Geneza

Według jednej z teorii powstanie tej kultury miałoby się wiązać z przybyciem w dorzecze środkowego Dunaju ludności z południa, a ściślej ze wschodniej Macedonii. Ludność ta miałaby zacząć wędrować, wyparta ze swoich siedzib, przez kaukaskich najeźdźców. Miałaby się ona zmieszać z ludnością vučedolską, zachowując jednak, swe główne, południowe atrybuty. Według innej teorii grupa ta miała powstać na bazie przeobrażającej się kultury Vučedol-Zók, pod wpływem wzorców południowych (egejskich), zachodnich (kultura pucharów dzwonowatych) i wschodnich (kultura grobów jamowych).

Chronologia i obszar występowania

Kultura ta występowała równolegle z grupą Makó-Kosihy-Čaka. Okres jej rozwoju jest długi, przypada bowiem na całą wczesną epokę brązu według podziału Oskara Monteliusa, czyli na lata 2300/2200–1700/1600 p.n.e. (lata kalibrowane). Kultura ta występuje niemal w całej Transdanubii, z wyjątkiem niewielkiego obszaru w kolanie Dunaju, na południu zaś przekracza rzekę Sawę obejmując znaczną część Serbii w dorzeczu Driny i Południowej Morawy, wschodnią Bośnię i Czarnogórę, sięgając aż do wybrzeży Adriatyku.

Gospodarka

Na osadach odkryto wiele przepalonych ziaren zbóż oraz liczne kości bydła, ponadto świń, owiec i kóz. Znaleziono także kości konia i psa. Najprawdopodobniej ludność tej kultury zajmowała się intensywnymi uprawami zbóż, przy rozwiniętej roli hodowli. Przyjmuje się jednak, że ten typ gospodarowania nie funkcjonował na całym terytorium zajętym przez tę kulturę. Na niektórych obszarach typową formą gospodarki było wędrowne pasterstwo, pociągające za sobą zakładanie niewielkich, krótkotrwałych osiedli.

Osadnictwo i budownictwo

Osady były na ogół lokowane na wyniosłych, z natury obronnych miejscach, bądź na cyplach wyższych teras rzecznych. Znane są także ślady zamieszkiwania jaskiń. Niekiedy osady zakładano na starszych tellach (np. Vučedol). W większości przypadków osady wydają się niewielkie i raczej krótkotrwałe. Ich pozostałością są jamy zasobowe, o średnicy ok. 200 centymetrów, zawierające sporą liczbę całych naczyń. Niektóre większe, a zarazem płytsze jamy, najprawdopodobniej były półziemiankami mieszkalnymi. Posiadają one niekiedy wejście ze stopniami i umieszczony po środku słup, do podtrzymywania konstrukcji dachowej. Trudno natomiast powiedzieć cokolwiek o rozplanowaniu przestrzennym w tych osadach.

Obrządek pogrzebowy

Nie odkryto żadnych cmentarzysk czy większych skupisk grobów kultury Samogyvár-Vinkovci. Znamy jedynie niewielką ilość pojedynczych pochówków, co nie oznacza jednak, że stan badań się nie zmieni. Występują zarówno groby szkieletowe, jak i ciałopalne, przy czym te pierwsze uznano za starsze. W grobach szkieletowych zmarli leżą w pozycji skurczonej na boku, twarzami na wschód, zaś ich wyposażenie w postaci jednego lub dwóch naczyń znajduje się przy nogach. Groby ciałopalne to pochówki urnowe. Urny przykryte są z reguły misami, a obok nich znajdują się przeważnie dwa inne naczynia, zazwyczaj misy lub dzbany. Te ostatnie włożone są też czasem do wnętrza dużej urny. Z kulturą Samogyvár-Vinkovci wiązane są także pochówki kurhanowe typu Belotić-Bela Crkva, występujące w północno-zachodniej Serbii. Kurhany te lokowano pojedynczo lub w niewielkich grupach na wyniesieniach (często ich wierzchołkach). Przeważnie mają one średnicę 15 metrów i wysokość 1,5 metra. Posiadają dość zróżnicowaną budowę. Występują w nich takie elementy jak: kamienny krąg otaczający podstawę kopca, jądro z czerwonej ziemi obłożone płaszczem kamiennym, ślady rytualnego wypalania pierwotnego poziomu przed usypaniem kopca, bruki kamienne, itd. Kurhany zawierają zwykle kilka grobów. Występują w nich pochówki zarówno ciałopalne, jak i szkieletowe.

Inwentarz

W ceramice występuje bardzo szeroki asortyment rodzajów naczyń. Frekwencja typów i rodzajów nie jest jednakowa na wszystkich stanowiskach. Ponad 90% ceramiki pochodzi z osad. Mało jest kubków, a te które są, mają wyodrębnioną, lekko wychylającą się lub cylindryczną szyjkę. Wśród nich dość dużo jest także okazów dwuuchych posiadających proporcje małych dzbanków. Wszystkie są niezdobione. Ogromna rozpiętość form występuje wśród dzbanów tej kultury, mamy więc: okazy z wąską, dość wysoką, cylindryczną, rozszerzającą się ku górze szyjką i jajowatym brzuścem; okazy o wyraźnie dwustożkowym brzuścu z szyjką zwężającą się ku wylewowi; charakterystyczne dzbany z bardzo wysoką szyjką, cylindryczną lub rozchylającą się lejowato ku górze i niskim, lekko dwustożkowym brzuścu; dzbany z niewyodrębnioną szyjką, z nisko umieszczonym tuż nad dnem ostrym załomem brzuśca, posiadające wybitnie duże ucha, część z nich zdobiona jest pasmami rytych linii zygzakowatych, bądź też pasmami żłobków; okazy różniące się od poprzednich tym, że ich szyjka jest wyraźnie wyodrębniona, od kończącego się ostrym załomem brzuśca. Urozmaicony jest także asortyment mis, obejmujący cały przekrój tych naczyń z innych kultur wczesnobrązowych. Formą typową dla kultury Samogyvár-Vinkovci, występującą na większości stanowisk, są niewielkie, wąskie, cylindryczne naczyńka z dwoma małymi uszkami u wylewu. Mają one przeważnie mniejszą średnicę wylewu niż dna. W całym zasięgu tej kultury występują też amfory, osiągające niekiedy bardzo duże rozmiary (wysokość do 70 centymetrów). Z innych wyrobów glinianych omawianej grupy wymienia się w opracowaniach dwustożkowe, dość wysokie przęśliki i kółka z wyraźnie zaznaczoną piastą.

Z kulturą Samogyvár-Vinkovci można łączyć szereg luźno znalezionych przedmiotów miedzianych pochodzących z jej terytorium, takich jak szydło oraz pewne typy płaskich siekierek lub dłut oraz toporków z opuszczonym obuchem. Nie wyjaśniony jest problem przynależności do kultury Samogyvár-Vinkovci skarbu złotych przedmiotów o łącznej wadze 0,76 kg. z miejscowości Orolik koło Vinkovci. Składa się on z dużej trybowanej tarczki, dwóch zausznic w kształcie “wierzbowego liścia”, dwóch zausznic lub bransolet z drutu, zamkniętych kółek z cienkiej blachy, dwudziestu wypukłych guzków z blachy o karbowanej krawędzi oraz kawałka złotego drutu.

Ponadto wiele jest wyrobów kościanych i rogowych, w tym na przykład motyki z nasad poroża jelenia, różnego rodzaju kliny i dłuta, przekłuwacze, gładziki, szydła i igły ze szczap kostnych oraz żeber zwierzęcych.

Zanik i wpływ na powstanie innych kultur

Koniec tej kultury rysuje się niewyraźnie. Według N. Tasicia jej schyłek miałby przypadać na wczesną fazę rozwoju kultury z ceramiką inkrustowaną i kultury Vatin. Opiera się on tutaj na występowaniu ceramiki typowej dla ludności kultury Samogyvár-Vinkovci, w inwentarzach wymienionych grup.

Bibliografia

  • Kultury z przełomu eneolitu i epoki brązu w strefie karpackiej, Jan Machnik, Zakład narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1987
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005
  • Die Vinkovci-Kultur, eine neue Kultur der Frühbronzezeit in Syrmien und Slawonien, N. Tasic, Archeologia Jugoslavica, t IX, 1968
  • Geschiste der frühen und mittleren Bronzezeit in Ungarn und im mittleren Donauraum, I. Bóna, Annales Universitatis Scientiarum Budapesteniensis de Rolando Eötvös Nominatae, Sectio Historica, t. III, Budapeszt 1961, s. 3-22
  • Arheološka iskopavanja na području Vinkovačkog muzeja, rezultati 1957-1965, S. Dimitrijević, Acta Musei, Cibalensis, t. I, Vinkovci 1966

Kultury 26 Apr 2010 No Comments

Kultura Samogyvár-Vinkovci – kultura archeologiczna wczesnej epoki brązu na środkowonaddunajskich obszarach przykarpackich. Została wyróżniona w 1961 roku przez I. Bóna jako grupa Samogyvár-Gönyű. W 1966 roku S. Dimitrijević na podstawie badań w miejscowości Vinkovci wyodrębnił kulturę Vinkovci.

Spis treści

//

Geneza

Według jednej z teorii powstanie tej kultury miałoby się wiązać z przybyciem w dorzecze środkowego Dunaju ludności z południa, a ściślej ze wschodniej Macedonii. Ludność ta miałaby zacząć wędrować, wyparta ze swoich siedzib, przez kaukaskich najeźdźców. Miałaby się ona zmieszać z ludnością vučedolską, zachowując jednak, swe główne, południowe atrybuty. Według innej teorii grupa ta miała powstać na bazie przeobrażającej się kultury Vučedol-Zók, pod wpływem wzorców południowych (egejskich), zachodnich (kultura pucharów dzwonowatych) i wschodnich (kultura grobów jamowych).

Chronologia i obszar występowania

Kultura ta występowała równolegle z grupą Makó-Kosihy-Čaka. Okres jej rozwoju jest długi, przypada bowiem na całą wczesną epokę brązu według podziału Oskara Monteliusa, czyli na lata 2300/2200–1700/1600 p.n.e. (lata kalibrowane). Kultura ta występuje niemal w całej Transdanubii, z wyjątkiem niewielkiego obszaru w kolanie Dunaju, na południu zaś przekracza rzekę Sawę obejmując znaczną część Serbii w dorzeczu Driny i Południowej Morawy, wschodnią Bośnię i Czarnogórę, sięgając aż do wybrzeży Adriatyku.

Gospodarka

Na osadach odkryto wiele przepalonych ziaren zbóż oraz liczne kości bydła, ponadto świń, owiec i kóz. Znaleziono także kości konia i psa. Najprawdopodobniej ludność tej kultury zajmowała się intensywnymi uprawami zbóż, przy rozwiniętej roli hodowli. Przyjmuje się jednak, że ten typ gospodarowania nie funkcjonował na całym terytorium zajętym przez tę kulturę. Na niektórych obszarach typową formą gospodarki było wędrowne pasterstwo, pociągające za sobą zakładanie niewielkich, krótkotrwałych osiedli.

Osadnictwo i budownictwo

Osady były na ogół lokowane na wyniosłych, z natury obronnych miejscach, bądź na cyplach wyższych teras rzecznych. Znane są także ślady zamieszkiwania jaskiń. Niekiedy osady zakładano na starszych tellach (np. Vučedol). W większości przypadków osady wydają się niewielkie i raczej krótkotrwałe. Ich pozostałością są jamy zasobowe, o średnicy ok. 200 centymetrów, zawierające sporą liczbę całych naczyń. Niektóre większe, a zarazem płytsze jamy, najprawdopodobniej były półziemiankami mieszkalnymi. Posiadają one niekiedy wejście ze stopniami i umieszczony po środku słup, do podtrzymywania konstrukcji dachowej. Trudno natomiast powiedzieć cokolwiek o rozplanowaniu przestrzennym w tych osadach.

Obrządek pogrzebowy

Nie odkryto żadnych cmentarzysk czy większych skupisk grobów kultury Samogyvár-Vinkovci. Znamy jedynie niewielką ilość pojedynczych pochówków, co nie oznacza jednak, że stan badań się nie zmieni. Występują zarówno groby szkieletowe, jak i ciałopalne, przy czym te pierwsze uznano za starsze. W grobach szkieletowych zmarli leżą w pozycji skurczonej na boku, twarzami na wschód, zaś ich wyposażenie w postaci jednego lub dwóch naczyń znajduje się przy nogach. Groby ciałopalne to pochówki urnowe. Urny przykryte są z reguły misami, a obok nich znajdują się przeważnie dwa inne naczynia, zazwyczaj misy lub dzbany. Te ostatnie włożone są też czasem do wnętrza dużej urny. Z kulturą Samogyvár-Vinkovci wiązane są także pochówki kurhanowe typu Belotić-Bela Crkva, występujące w północno-zachodniej Serbii. Kurhany te lokowano pojedynczo lub w niewielkich grupach na wyniesieniach (często ich wierzchołkach). Przeważnie mają one średnicę 15 metrów i wysokość 1,5 metra. Posiadają dość zróżnicowaną budowę. Występują w nich takie elementy jak: kamienny krąg otaczający podstawę kopca, jądro z czerwonej ziemi obłożone płaszczem kamiennym, ślady rytualnego wypalania pierwotnego poziomu przed usypaniem kopca, bruki kamienne, itd. Kurhany zawierają zwykle kilka grobów. Występują w nich pochówki zarówno ciałopalne, jak i szkieletowe.

Inwentarz

W ceramice występuje bardzo szeroki asortyment rodzajów naczyń. Frekwencja typów i rodzajów nie jest jednakowa na wszystkich stanowiskach. Ponad 90% ceramiki pochodzi z osad. Mało jest kubków, a te które są, mają wyodrębnioną, lekko wychylającą się lub cylindryczną szyjkę. Wśród nich dość dużo jest także okazów dwuuchych posiadających proporcje małych dzbanków. Wszystkie są niezdobione. Ogromna rozpiętość form występuje wśród dzbanów tej kultury, mamy więc: okazy z wąską, dość wysoką, cylindryczną, rozszerzającą się ku górze szyjką i jajowatym brzuścem; okazy o wyraźnie dwustożkowym brzuścu z szyjką zwężającą się ku wylewowi; charakterystyczne dzbany z bardzo wysoką szyjką, cylindryczną lub rozchylającą się lejowato ku górze i niskim, lekko dwustożkowym brzuścu; dzbany z niewyodrębnioną szyjką, z nisko umieszczonym tuż nad dnem ostrym załomem brzuśca, posiadające wybitnie duże ucha, część z nich zdobiona jest pasmami rytych linii zygzakowatych, bądź też pasmami żłobków; okazy różniące się od poprzednich tym, że ich szyjka jest wyraźnie wyodrębniona, od kończącego się ostrym załomem brzuśca. Urozmaicony jest także asortyment mis, obejmujący cały przekrój tych naczyń z innych kultur wczesnobrązowych. Formą typową dla kultury Samogyvár-Vinkovci, występującą na większości stanowisk, są niewielkie, wąskie, cylindryczne naczyńka z dwoma małymi uszkami u wylewu. Mają one przeważnie mniejszą średnicę wylewu niż dna. W całym zasięgu tej kultury występują też amfory, osiągające niekiedy bardzo duże rozmiary (wysokość do 70 centymetrów). Z innych wyrobów glinianych omawianej grupy wymienia się w opracowaniach dwustożkowe, dość wysokie przęśliki i kółka z wyraźnie zaznaczoną piastą.

Z kulturą Samogyvár-Vinkovci można łączyć szereg luźno znalezionych przedmiotów miedzianych pochodzących z jej terytorium, takich jak szydło oraz pewne typy płaskich siekierek lub dłut oraz toporków z opuszczonym obuchem. Nie wyjaśniony jest problem przynależności do kultury Samogyvár-Vinkovci skarbu złotych przedmiotów o łącznej wadze 0,76 kg. z miejscowości Orolik koło Vinkovci. Składa się on z dużej trybowanej tarczki, dwóch zausznic w kształcie “wierzbowego liścia”, dwóch zausznic lub bransolet z drutu, zamkniętych kółek z cienkiej blachy, dwudziestu wypukłych guzków z blachy o karbowanej krawędzi oraz kawałka złotego drutu.

Ponadto wiele jest wyrobów kościanych i rogowych, w tym na przykład motyki z nasad poroża jelenia, różnego rodzaju kliny i dłuta, przekłuwacze, gładziki, szydła i igły ze szczap kostnych oraz żeber zwierzęcych.

Zanik i wpływ na powstanie innych kultur

Koniec tej kultury rysuje się niewyraźnie. Według N. Tasicia jej schyłek miałby przypadać na wczesną fazę rozwoju kultury z ceramiką inkrustowaną i kultury Vatin. Opiera się on tutaj na występowaniu ceramiki typowej dla ludności kultury Samogyvár-Vinkovci, w inwentarzach wymienionych grup.

Bibliografia

  • Kultury z przełomu eneolitu i epoki brązu w strefie karpackiej, Jan Machnik, Zakład narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1987
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005
  • Die Vinkovci-Kultur, eine neue Kultur der Frühbronzezeit in Syrmien und Slawonien, N. Tasic, Archeologia Jugoslavica, t IX, 1968
  • Geschiste der frühen und mittleren Bronzezeit in Ungarn und im mittleren Donauraum, I. Bóna, Annales Universitatis Scientiarum Budapesteniensis de Rolando Eötvös Nominatae, Sectio Historica, t. III, Budapeszt 1961, s. 3-22
  • Arheološka iskopavanja na području Vinkovačkog muzeja, rezultati 1957-1965, S. Dimitrijević, Acta Musei, Cibalensis, t. I, Vinkovci 1966

Kultury 25 Apr 2010 No Comments

Kultura Glina III-Schneckenberg – kultura archeologiczna wczesnej epoki brązu. Jej nazwa pochodzi od stanowiska Glina III koło Bukaresztu i stanowiska Schneckenberg w Siedmiogrodzie. Jest niewątpliwie najstarszą kulturą wczesnobrązową w dorzeczu dolnego Dunaju.

Spis treści

//

Chronologia i obszar występowania

Kulturę tę datować możemy według lat kalibrowanych na około 2600–2000 p.n.e. Zajmowała południową część Rumunii, ku północy sięgała na obszar Siedmiogrodu. Jej wpływy przenikały też na drugą stronę Karpat, na obszar dolnego Dniestru. W Siedmiogrodzie największa koncentracja stanowisk występuje w łuku górnej Aluty, a ściślej w prawym jej dorzeczu w rejonie Braszowa. Na południu zajmowała całą Oltenię i środkową Multenię z pominięciem wschodniej, stepowej jej części. Według P. Romana na południu jej granicę wyznacza Dunaj, a na zachodzie Żelazna Brama. Ponadto zdaniem J. Machnika, do obszarów jej penetracji należy doliczyć jeszcze międzyrzecze dolnego Dunaju i dolnego Bohu. Obejmuje ona więc różne rejony geograficzne zarówno tereny nizinne, wyżynne, górskie, o rozmaitych warunkach geomorfologicznych, klimatycznych, hydrologicznych i glebowych.

Gospodarka

Wśród badaczy panuje przekonanie że w Siedmiogrodzie ludność zajmowała się głównie hodowlą (głownie bydła i drobnych przeżuwaczy), natomiast w południowej Rumunii prymitywnym rolnictwem. Powszechny był już transport kołowy, co potwierdzają znaleziska glinianych wózków.

Osadnictwo i budownictwo

W całym zasięgu tej kultury możemy obserwować tendencję do lokowania osiedli na miejscach bardziej eksponowanych w danej okolicy. Wybierano więc miejsca z natury obronne (tell Glina), nie stwierdzono jednak do tej pory wyraźnego istnienia fortyfikacji chroniących osiedla tej kultury (rów oddzielający osadę odkryto jedynie w Crivăţ w Oltenii). Rozmiary osiedli trudne są do określenia, z powodu niezadawalającego stanu badań. Niektóre z osad były zamieszkane bardzo długo, inne natomiast były dość szybko opuszczane. Niewiele wiemy o rozplanowaniu osiedli, ponieważ ślady domostw zachowały się w bardzo słabym stanie. Ściany większości domów tej kultury były wykonywane były za pomocą plecionki oblepionej gliną. Na stanowisku w miejscowości Cuciulata odkryto dom o rozmiarach 4,05 na 3,65 m, o orientacji północny zachód - południowy wschód. Osadzony był na litej skale stanowiącej jego podłogę. Ściany tego domu według Gh. Bichira miały spoczywać na poziomo ułożonych dylach (przyciesiach). Obok trwalszych domów takich jak ten z Cuciulata istniały także lekkie, sezonowe pomieszczenia mieszkalne.

Obrządek pogrzebowy

Informacje o grobach kultury Glina III-Schneckenberg są niepełne i niejednakowe dla całego obszaru występowania tej kultury. Na południu, w okolicy Bukaresztu, znane są nieliczne pochówki szkieletowe, w pozycji skurczonej. Liczniejsze groby mamy jednak z Siedmiogrodu, gdzie występują pochówki szkieletowe, w pozycji skurczonej, a także ciałopalne w skrzyniach kamiennych. Na całym terenie tej kultury mamy zarówno pochówki wyposażone w ceramikę jak i bez żadnego wyposażenia. Zmarłych układano najczęściej na lewym boku z twarzą zwróconą na południe.

Inwentarz

Na terenie osiedli znajdowany jest liczny inwentarz ceramiczny, kościany i kamienny. Często trafiają się też gliniane przęśliki, ciężarki tkackie, kółka do glinianych modeli wozów, plastyka gliniana, a także wyroby metalowe i ślady miejscowej ich produkcji, głównie formy odlewnicze. Charakterystyczne są asymetryczne topory typu Corbasca i klamry kościane do pasa z rozwidlonymi końcami (w kształcie litery “Y”). Ceramikę według Gh. Bahira możemy podzielić na delikatnej i grubej roboty. Pierwsza z nich obejmuje na ogół cienkościenne naczynia, przede wszystkim kubki, dzbany i misy wykonane z gliny z drobnoziarnistą domieszką piasku lub tłucznia. Powierzchnia tych naczyń jest bardziej gładzona, aż do połysku. Do grupy drugiej należą większe naczynia m.in. o profilu esowatym, amfory, naczynia doniczkowate wykonane z gliny zawierającej często domieszkę tłuczonych skorup lub żwiru.

Zanik i wpływ na powstanie innych kultur

Kultura Glina III-Schneckenberg zanikała od przełomu III i II tysiąclecia. Miała wpływ na powstanie w okresie A2 epoki brązu według Paula Reineckego (1950–1700 lat p.n.e.) kultur: Tei i Verbicioara.

Bibliografia

  • Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Marek Gedl, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985
  • Kultury z przełomu eneolitu i epoki brązu w strefie karpackiej, Jan Machnik, Zakład narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1987
  • U progu nowej epoki. Gospodarka i społeczeństwo wczesnego okresu epoki brązu w Europie Środkowej, Sławomir Kadrow, Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk , Kraków 2001
  • Die Glina III-Kultur, P. Roman, Praehistorische Zeitschrift, t.51-1, s. 26-42
  • Beitrag zur Kenntnis der frühen Bronzezeit im südöstlichen Transilvanien und in der Moldau (im Lichte der Grabungen von Cuciulata und Mindrişca), Dacia, t. VI, s. 89-114

Kultury 24 Apr 2010 No Comments

Grupa Csepel – grupa kultury archeologicznej Nagyrév, czasem uznawana jednak za grupę kultury pucharów dzwonowatych. Jej nazwa pochodzi od wyspy Czepel na Dunaju.

Spis treści

//

Geneza

Grupa ta wiąże się z przybyciem na tereny naddunajskie ludności kultury pucharów dzwonowatych. Ludność ta zetknęła się tutaj z osadnictwem grupy Makó-Kosihy-Čaka kultury Vučedol-Zók. Świadczą o tym zabytki z inwentarza tej grupy, charakterystyczne dla ludności obu tych kultur. Uznaje się ją powszechnie za część horyzontu wczesnonagyrevskiego.

Chronologia i obszar występowania

Badacze przekonani są o tym, że grupa ta jest młodsza od grupy Makó-Kosihy-Čaka, przynajmniej na obszarze jej występowania. Nie wyklucza się jednak współistnienia grupy Makó-Kosihy-Čaka w południowo-zachodniej Słowacji z omawianą jednostką. Możemy ją więc datować według lat kalibrowanych na 2300–2200/2150 p.n.e. Jej zasięg obejmuje wąski pas od kolana Dunaju na północy do wyspy Czepel na południe od Budapesztu.

Gospodarka

Podstawą gospodarki była dla tej ludności hodowla koni, bydła oraz uprawa ziemi. Uderzająca jest bardzo duża ilość kości konia. Chodzi o konia udomowionego, hodowanego zapewne w stadach razem z bydłem w dolinie Dunaju. Społeczności grupy Csepel były mobilne, więc często zakładano nowe osady i zmieniano pastwiska.

Osadnictwo i budownictwo

Osady zakładano nisko nad Dunajem, jednak powyżej terasy zalewowej. Po osadach pozostały różnej rodzaju jamy, a także ślady po słupach, nie tworzące regularnych układów. Jamy dość często występują w dość dużym zagęszczeniu. Ich rozmiary są różne. We wszystkich tych obiektach natrafia się na dużą ilość materiału zabytkowego, zwłaszcza ceramiki i kości. Nie spotyka się natomiast polepy ze śladami konstrukcji, przez co uważa się, że ściany domów były wykonane z lekkiego materiału. Nie udało się niestety uchwycić jakich rozmiarów były te osady w czasie funkcjonowania. Możliwe, że wiąże się to z dużą mobilnością tych grup.

Obrządek pogrzebowy

Ciała zmarłych chowano na zapleczu osad, w niewielkiej od nich odległości. Nie tworzą one wyodrębnionych cmentarzysk, tylko są rozrzucone łańcuchowo w mniejszych lub większych skupiskach. Odległości pomiędzy konkretnymi pochówkami są różne, tak samo jak odległości pomiędzy skupiskami pochówków. Jedno takie skupisko tworzy zazwyczaj tylko kilka grobów. Zdecydowaną przewagę mają pochówki ciałopalne urnowe oraz jamowe z warstwą ciałopalenia. Urną jest przeważnie amfora przykryta misą i otoczona kilkoma mniejszymi naczyniami. Groby ciałopalne jamowe przypominają rozmiarami i kształtem groby szkieletowe. Przepalone kości wraz z resztkami stosu zsypane są na jedną kupkę lub rozrzucone po całej jamie. Ponadto znajdują się w grobach także inne naczynia oraz dary grobowe. W grobach szkieletowych zmarli ułożeni są na boku prawym lub lewym z nogami silnie podkurczonymi, głową zorientowani są na północ lub południe. Zauważono, że inwentarz typowy dla kultury pucharów dzwonowatych występuje zazwyczaj w grobach szkieletowych lub ciałopalnych jamowych, rzadko natomiast w ciałopalnych urnowych. Inaczej jest za to z typowymi dla dzwonowców płytkami łuczniczymi, które występują we wszystkich rodzajach grobów.

Inwentarz

W inwentarzu występują formy charakterystyczne dla kultury pucharów dzwonowatych. W ceramice są to właśnie puchary o kształcie odwróconego dzwonu, zazwyczaj z jednym uchem, zdobione strefowo techniką stempelkową lub radełkową. Puchary te występują zarówno na osadach jak i w grobach, jednak w porównaniu z inną ceramiką jest ich mało. Ponadto na inwentarz składają się też charakterystyczne dla dzwonowców misy, niekiedy z czterema nóżkami, a oprócz wyrobów ceramicznych guzki z otworami V-kształtnymi oraz kamienne płytki łucznicze służące do ochrony przedramienia przed puszczoną cięciwą łuku. Występują w grupie Csepel także misy na pustej nóżce, charakterystyczne dla grupy Makó-Kosihy-Čaka, jednak są one tutaj inaczej zdobione. Ponadto bardzo wysoki procent stanowią niezdobione kubki uchate, różniące się od siebie rozmiarami i proporcjami. Inną częstą w ceramice formą są dzbany, które różnią się między sobą, nie przekraczając jednak wysokością 20 centymetrów. Poza tym mamy także różnego rodzaju misy, dwuuche garnki amforowate, amfory o przysadzistym kształcie (o maksymalnej średnicy brzuśca większej, niż wysokość naczynia) oraz “przykrywki” gliniane. Z innych wyrobów glinianych sporadycznie spotykamy dwustożkowe przęśliki.

Wśród wyrobów metalowych występują sztylety z trzonkiem o krótkim, szerokim i trójkątnym ostrzu, szydła kwadratowe w przekroju poprzecznym, o jednym końcu spiczastym, drugim zaś tępym i spłaszczonym oraz ozdoby, w tym: druciane pierścienie, zausznice oraz szpile z tarczowatą, zrolowaną główką. W inwentarzu wyrobów kamiennych mamy wspomniane już płytki łucznicze, a także trójkątne retuszowane grociki do strzał łuku, płoszczowate ostrza i małe siekierki. Dość liczne są także produkty z kości i rogu.

Zanik i wpływ na powstanie innych jednostek

Grupa Csepel zanika w latach 2200/2150 p.n.e. Stała się zalążkiem do powstania całkiem nowej postvučedolskiej jednostki kulturowej, nazywanej kulturą Nagyrév.

Bibliografia

  • Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Marek Gedl, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985
  • Kultury z przełomu eneolitu i epoki brązu w strefie karpackiej, Jan Machnik, Zakład narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1987
  • Stary i nowy świat (Od “rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005

Kultury 23 Apr 2010 No Comments

Kultura Tei – kultura archeologiczna epoki brązu. Jej nazwa pochodzi od jeziora Tei w Bukareszcie, gdzie odkryto stanowisko archeologiczne tej kultury. Omawiana jednostka była dawniej nazywana także kulturą Bukareszt.

Spis treści

//

Geneza

Kultura Tei powstała na podłożu kultury Glina III-Schneckenberg, przy udziale elementów południowych, pochodzenia bałkańskiego oraz nadczarnomorskich z obszarów stepowych, które przenikały przez Dobrudżę. Widoczne są w niej także tradycje kultury Folteszti II, które musiały przetrwać w obrębie kultury Glina III-Schneckenberg.

Chronologia i obszar występowania

Kultura Tei istniała od okresu A2 do okresu D epoki brązu według podziału chronologicznego dokonanego przez Paula Reineckego. Okres jej funkcjonowania przypada więc na lata 1950–1200 p.n.e. W jej rozwoju wyróżnia się pięć faz.

Największa koncentracja stanowisk tej kultury występuje w środkowym i dolnym biegu rzek Colentina, Dymbowica i Ardżesz, aż po ich ujście do Dunaju oraz nad Dunajem na odcinku od Giurgiu po Oltenicę. Ponadto obejmowała ona swoim zasięgiem tereny położone pomiędzy południowymi Karpatami, Dunajem i Alutą. Małe skupisko stanowisk występuje także na północy w rejonie Braszowa, a pojedyncze znaleziska znamy także z Bułgarii.

Osadnictwo

Osiedla kultury Tei są dosyć liczne. Zakładano je głównie na terasach rzecznych wzniesionych ponad terasę zalewową.

Obrządek pogrzebowy

Dla kultury Tei charakterystyczny jest niemal całkowity brak pochówków. Zjawisko takie występuje również w kulturze Verbicioara. Najprawdopodobniej musiała istnieć jakaś nieuchwytna w źródłach archeologicznych forma obchodzenia się z ciałami zmarłych.

Inwentarz

Wśród wyrobów ceramicznych spotyka się duże naczynia baniaste o wyodrębnionych szyjach, zaopatrzone w ucha i zdobione listwami z dołkami lub poziomymi rzędami dołków, a także misy, kubki i garnki. W fazach IV i V pojawiają się, typowe dla kultury Noua, naczynia dwuuche z guzami na wierzchołkach uch. W ornamentyce występuje ornament stempelkowy, w fazach II i III ornament krzywolinijny, linie faliste, zakreskowane trójkąty, romby, zygzaki i ornament wolutowy. Rzadko pojawiają się kanelury. Ponadto wśród wyrobów glinianych występowały figurki antropomorficzne, gliniane modele wozów, przęśliki i ciężarki tkackie.

W skład inwentarza tej jednostki kulturowej wchodzą także wyroby metalowe takie jak noże, siekierki i szpile wykonane z brązu, a wśród nich szpile pastorałowate, szpile z końcem zwiniętym w uszko i szpile cypryjskie.

Dużo jest wyrobów kamiennych i krzemiennych takich jak siekierki, topory i głowice buław. Liczne są też wyroby z kości i rogu.

Zanik

Kultura Tei zaniknęła w okresie brązu D pod wpływem rozprzestrzeniania się kultury Noua lub pokrewnej jej kultury Coslogeni.

Bibliografia

  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.

Kultury 22 Apr 2010 No Comments


Kultury archeologiczne okresu przedrzymskiego epoki żelaza (600 lat p.n.e – I w. p.n.e.)

     grupy nordyckie

     kultura jastorfska

     grupa Harpstedt-Nienburg

     plemiona celtyckie

     kultura przeworska

     grupa gubińska

     kultura oksywska

     kultura wschodniobałtycka strefy leśnej

     kultura kurhanów zachodniobałtyjskich

     kultura zarubiniecka

     grupy estońskie

     grupy trackie

     kultura Poieneşti-Lukaševka


Kultura zarubiniecka (kolor czerwony) i kultura przeworska (kolor zielony)


Kultury archeologiczne ok. III w. n.e.; kolor zielony – kultura przeworska, kolor jasnofioletowy – nadłabski krąg kulturowy; kolor czerwony – kultura wielbarska, kolor żółty – kultury bałtyjskie, kolor brązowy – kultura zarubiniecka, kolor pomarańczowy – kultura czerniachowska, ciemnoniebieski-cesarstwo rzymskie, kolor fioletowy (koła) – kultura kijowska


kierunki wędrówek plemion germańskich (750 l. p.n.e – I w. n.e.

Kultura przeworska – kultura archeologiczna, dawniej zwana kulturą wenedzką lub grupą przeworską kultury grobów jamowych, kultura epoki żelaza rozwijająca się między III w. p.n.e. a V w. n.e., na terenach obecnej Polski oraz Zakarpacia. Kultura przeworska zastąpiła na znacznej części swojego terytorium wcześniejszą kulturę pomorską.

Spis treści

//

Chronologia geneza i zanik

Nazwę tej kulturze nadano od miasta Przeworsk, od którego w niewielkiej odległości leży miejscowość Gać, w której znaleziono cmentarzysko. Pierwszej publikacji tego stanowiska dokonał w 1909 r. Karol Hadaczek, jednak do literatury nazwę wprowadzono dopiero w latach trzydziestych. Geneza powstania kultury przeworskiej nie została w pełni wyjaśniona, jednak pewne jest, iż wpływ na jej rozwój miała ludność kultury pomorskiej oraz grobów kloszowych. Tereny kultury przeworskiej są przypisywane wzmiankowanym przez autorów starożytnych plemionom Lugiów. Nie bez znaczenie pozostały też szerokie wpływy kultury lateńskiej, wędrówki plemion np: Bastarnów i Skirów. Zgromadzony materiał archeologiczny kultury przeworskiej datowany jest od fazy C2 okresu lateńskiego do okresu wędrówek ludów (200/250 lat p.n.e. do ok. 450 roku n.e.).

Kultura przeworska zanikła w starszej części okresu wędrówek ludów.

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Ludność kultury przeworskiej w okresie przedrzymskim zajmowała tereny Śląska, Wielkopolski, Mazowsza, Podlasia i części Małopolski. Drobne lecz nie istotne zmiany w zasięgu jej występowania obserwujemy w okresie rzymskim. Stanowiska tej kultury graniczyły w II-I wieku p.n.e. ze stanowiskami kultury oksywskiej od północy, kręgu jastorfskiego od zachodu, kultury zarubinieckiej od wschodu oraz osadnictwa celtyckiego oraz kultury puchowskiej od południa. W V wieku n.e. ze stanowiskami ludności kultury: luboszyckiej oraz kręgu nadłabskiego od zachodu, grupy dębczyńskiej od północy oraz kultury wielbarskiej od wschodu.

Oprócz zwartych obszarów istniały enklawy osadnictwa przeworskiego: środkowe Niemcy nad Soławą.

Charakterystyczne wytwory kulturowe


Fragment rzymskiego miesza z Podlodowa w powiecie tomaszowski lubelskim, z wyobrażeniami Marsa i Wiktorii, znaleziony w grobie wojownika kultury przeworskiej

Inwentarz

Charakterystyczne dla ludności kultury przeworskiej jest duża ilość przedmiotów żelaznych. Są to umba z kolcem, klamry do pasa o formie sztabkowej lub zawiasowej, a także koliste sprzączki, nożyki sierpikowate, a także zestawy narzędzi w postaci młotków, pilników, kowadełek, obcęgów i tłoczków oraz zestawy toaletowe: nożyce, półksiężycowate brzytwy , szczypce.

Ceramika

Ceramikę wytwarzana przez ludność przeworską była lepiona ręcznie i możemy podzielić ją na dwie grupy. Do pierwszej z nich zalicza się tzw. ceramika stołowa. Prezentowała zróżnicowaną formę o cienkich ściankach, wygładzonych i czernionych powierzchniach wykonanych starannie. Do drugiej grupy zalicza się ceramika tzw. kuchenna – grubościenna, słabo wykonana, o chropowatych powierzchniach.

Osadnictwo

Formą przewodnią w budownictwie były niewielkie półziemianki, o wymiarach 3×5 metra, ze słupami podtrzymującymi dach. Występowały też większe konstrukcję naziemne, słupowe. W fazie B2 nastąpił wzrost gęstości osadnictwa oraz powstawanie nowych skupisk osadniczych. W IV i V wieku widoczne jest zahamowanie rozwoju osadnictwa oraz jego powolny zanik.

Obrządek pogrzebowy


Kurhan książęcy z ok. 180 r. n.e. w Przywozie.

W pierwszych fazach rozwojowych ludność praktykowała głównie obrządek ciałopalny, w którym przeważały groby jamowe nad popielnicowymi. Niezwykle rzadko występowały czyste groby popielnicowe. Zmarłych wyposażano w dary (dla mężczyzn typowe: broń, ostrogi, nożyce, brzytwy, osełki, narzędzia kowalskie, klamer do pasa; dla kobiet: dwie żelazne zapinki drucikowate, klamry, przęśliki i noże sierpikowate), przy czym praktykowano zwyczaj palenia ich razem z kośćmi. Większe dary (miecze) były gięte i łamane. Bardzo rzadko występowały groby szkieletowe (zasięg pokrywa się ze wcześniejszym osadnictwem celtyckim), w których ciała zmarłych układano na boku w pozycji embrionalnej. Rzadko też występowały groby książęce (odkryte np. w Przywozie) oraz kamienne nasypy przykrywające szczątki w miejscu kremacji – kurhany siedlemińskie. W niektórych rejonach odkryto kamienne stelle, bruk kamienny oraz kamienne kręgi spełniające funkcje ogrodzeń.

Gospodarka i społeczeństwo

Podstawą gospodarki tej kultury było przede wszystkim rolnictwo oraz hodowla zwierząt. Poświadczony jest handel ze strefą południowoeuropejską, co poświadczone jest przez liczne importy np: dzbany, situle z Italii. Na wysokim poziomie stała produkcja rzemieślnicza.

Bibliografia

  1. Encyklopedia historyczna świata tom I: Prehistoria, praca zbiorowe, opracowanie naukowe prof. Dr hab. Janusz K. Kozłowski, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999
  2. Kultura pradziejowa na ziemiach Polski, zarys, Jerzy Filip Gąssowski, PWN, Warszawa 1985
  3. Wielka Historia Polski, tom I, Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, wyd. Fogra Kraków 1998
  • Andrzej Buko, Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej, Trio, Warszawa 2006
  • Kazimierz Godłowski, Janusz K. Kozłowski, Historia starożytna ziem polskich
  • Witold Hensel, Polska Starożytna, Ossolineum, Wrocław 1980
  • Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich, Wielka Historia Polski, tom 1, cz 1, Fogra, Kraków 2003
  • Andrzej Kokowski, Starożytna Polska, Trio, Warszawa 2005
  • Henryk Łowmiański, Początki Polski. Z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e., PWN, Warszawa 1964
  • Paweł Józef Szafarzyk, Słowiańskie starożytności, PZPN, Poznań 2003
  • Jerzy Wielowiejski, Życie codzienne na ziemiach Polski w okresie wpływów rzymskich (I-V w.), PIW, Warszawa 1975
  • Jan Żak, Ziemie Polski w starożytności ed. Jerzy Topolski, Dzieje Polski do roku 1501, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993

Przypisy

  1. ↑ Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski – Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.)

Kultury 22 Apr 2010 No Comments

Next Page »